कोण कोण थिरकले कॅबरे नृत्यावर..

कोण कोण थिरकले कॅबरे नृत्यावर...... +++++ - समीर परांजपे - -------- भारतीय सिनेमाच्या पडद्यावर स्त्रीच्या शरीरभाषेने, तिच्या नृत्याने, तिच्या उपस्थितीने समाजाचा आरसा दाखवला आहे. या आरशात कधी शील, संस्कार आणि ममत्व झळकले, तर कधी मोह, आकर्षण आणि बंडखोरीचे सूर दिसले. या दोन्ही टोकांदरम्यान उभी राहिलेला एक विलक्षण कलाप्रकार होता — कॅबरे डान्स. आज ही संकल्पना जवळजवळ लुप्त झाली आहे, पण साठ-सत्तरच्या दशकात तिने हिंदी चित्रपटांना एक वेगळी दृश्यभाषा दिली होती. तिच्या मागे सामाजिक बदल, जागतिक प्रभाव, आणि भारतीय समाजातील नैतिकतेचा सतत बदलणारा तोल लपलेला होता. कॅबरे नृत्याचा जन्म भारतात झालेला नाही. तो आला पॅरिस, बर्लिन आणि अमेरिकेच्या रंगमंचावरून — विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी नाईटक्लब संस्कृतीतून. “कॅबरे” या शब्दाचा मूळ अर्थ होता छोटा रंगमंचीय कार्यक्रम, ज्यात संगीत, गाणं, नृत्य, व्यंग आणि विनोद एकत्र असत. पाश्चात्त्य समाजात हा प्रकार मुक्त विचार, आधुनिकता आणि शरीरस्वातंत्र्याचा प्रतीक बनला. दुसऱ्या महायुद्धानंतर या नृत्याची दृश्यभाषा अधिक कामुक, आकर्षक आणि स्टाइलाइज्ड झाली. तिथूनच या प्रकाराची झलक १९५०-६० च्या दशकात बॉम्बेच्या (आजच्या मुंबईच्या) फिल्मस्टुडिओत पोहोचली. भारतीय चित्रपटात कॅबरेचा पहिला छटा दिसतो १९५८ च्या “Howrah Bridge” या चित्रपटात. त्या काळी नवोदित असलेल्या हेलनने “मेरा नाम चिन चिन चू” या गाण्याद्वारे या नृत्याला नवे रूप दिले. ते गाणं कॅबरे स्वरूपाचं नव्हतं पूर्णतः, पण त्यात शरीराच्या हालचाली, वस्त्रांचे आकर्षण, संगीताचा जॅझ चेहरा आणि ‘क्लब डान्स’चा अंदाज होता. याच गाण्याने भारतीय प्रेक्षकांना पहिल्यांदा कॅबरेची झलक दाखवली. त्यानंतर १९६० च्या दशकात “बॉम्बे नाईट क्लब”, “मर्डर मिस्ट्री”, “स्पाय थ्रिलर” अशा चित्रपटप्रकारांत या नृत्याचा वापर वाढला. हेलन शिवाय कॅबरेचा इतिहास लिहिणं अशक्य आहे. बर्मा (म्यानमार) येथून आलेली ही कलाकार १९५१ मध्ये मुंबईत आली आणि सुरुवातीला ती ‘ग्रुप डान्सर’ होती. पण तिच्या लवचिक देहबोलीने, अभिव्यक्तीने आणि सुसंस्कृत कामुकतेच्या संतुलनाने तिने या कलाप्रकाराला प्रतिष्ठा दिली. तिची “पिया तू अब तो आजा”, “आ जा जाने जा, “ये मेरा दिल” “महबूबा ओ महबूबा” ) ही गाणी केवळ नृत्य नव्हती — ती त्या काळातील स्त्रीच्या ‘taboo glamour’ ची भाषाच होती. हेलनने कॅबरेला अश्लीलतेपासून वाचवून त्याला performance art चा दर्जा दिला. इतर प्रमुख नर्तिका हेलनच्या यशानंतर अनेक अभिनेत्री या धाटणीने प्रसिद्ध झाल्या — बिंदू, अरुणा ईराणी, पद्मा खन्ना, फरीदा जलाल (आरंभीच्या कारकिर्दीत), ललिता पंजाबी, आणि काही काळानंतर परवीन बाबी आणि झीनत अमान याही अधिक ग्लॅमरस प्रतिमेत दिसल्या. बिंदूच्या “मेरा नाम शबनम किंवा अरुणा ईराणीच्या या गाण्यांनी ६०-७० च्या दशकात या प्रकाराला व्यावसायिक परिमाण दिले. हिंदी सिनेमात कॅबरे नेहमीच ‘ग्रे झोन’ मध्ये होती. नायिका कधीच कॅबरे करत नसे; तो नृत्यप्रकार “व्हॅम्प”च्या वाट्याला येत असे. म्हणजेच चांगली स्त्री घरात आणि वाईट स्त्री क्लबमध्ये — ही विभागणी प्रेक्षकांच्या नैतिकतेचा तोल राखण्यासाठी रचली गेली. नायिकेच्या सोज्वळतेला उभं करण्यासाठी नर्तिकेची चपळता आवश्यक होती. हेलन, बिंदू किंवा अरुणा ईराणी अशा ‘दुसऱ्या स्त्रिया’ सिनेमात दुष्टता, मोह किंवा गूढतेचे प्रतीक बनल्या. पण विरोधाभास असा की प्रेक्षकांनी त्यांच्या गाण्यांना नायिकेपेक्षा जास्त दाद दिली. “आजा आजा मैं हूं प्यार तेरा” किंवा “मोनिका ओ माय डार्लिंग” सारख्या गाण्यांनी चित्रपटांपेक्षा जास्त लोकप्रियता मिळवली. या काळात संगीतकार आर.डी. बर्मन, शंकर-जयकिशन, कल्याणजी-आनंदजी आणि ओ.पी. नय्यर यांनी पाश्चात्त्य जॅझ, सॅक्सोफोन, ट्रम्पेट आणि ड्रम्सचा वापर करून ‘क्लब बीट्स’ आणले. आशा भोसलेचा आवाज या गाण्यांसाठी अमूल्य ठरला. तिचा स्वर ना पूर्णतः पारंपरिक ना पूर्ण पाश्चात्त्य — त्यामुळे हेलनसाठी तो परफेक्ट होता. “पिया तू अब तो आजा”मधील तिचं “मोनिका ओ माय डार्लिंग” हे बोल सिनेमाच्या sensuality ची व्याख्या बनले. १९६०–७० हे भारतातील शहरीकरणाचे दशक. बॉम्बे, कलकत्ता, दिल्लीसारख्या शहरांत क्लब, हॉटेल, आणि सिनेमा या तिहेरी संस्कृतीतून मध्यमवर्ग नव्याने उभा राहत होता. कॅबरे नृत्य हे त्या काळच्या ‘शहरी प्रगती’चं प्रतीक होतं. दुसरीकडे, समाजातील परंपरावादी वर्ग त्याकडे नापसंतीने पाहत होता. सेन्सॉर बोर्ड अनेकदा या दृश्यांवर कात्री चालवत असे, पण व्यावसायिक चित्रपटांना ‘कॅबरे’ हा प्रेक्षक ओढणारा मसाला वाटे. कॅबरे नृत्य हे भारतीय स्त्रीच्या पडद्यावरील प्रतिमेच्या उत्क्रांतीतील महत्त्वाचं पान ठरलं. १९५० च्या दशकात जिथे नायिका मंगळसूत्र, साडी आणि शील यांच्या चौकटीत बंद होती, तिथे कॅबरेने स्त्रीच्या स्वायत्ततेचा आणि शरीरभानाचा प्रश्न उपस्थित केला. हेलन किंवा बिंदू जरी कथानकात नकारात्मक ठरल्या, तरी त्यांनी स्त्रीला अधिक लिबरल स्वरूपात पडद्यावर आणले. नायिका नायकावर अवलंबून राहिली, पण कॅबरे नर्तिका स्वतःचा सीन स्वतः पेलू, गाजवू शकत होती. हा एक सूक्ष्म पण महत्वाचा सांस्कृतिक बदल होता. १९८० च्या दशकानंतर कॅबरे हळूहळू मागे पडला. “डिस्को” युग आलं — बप्पी लाहिरीच्या धडधडत्या बीट्ससह. “डिस्को डान्सर”, “कमांडो”, “डान्स डान्स” अशा चित्रपटांनी आधुनिक नृत्याच्या नावाखाली नवे ग्लॅमर आणले. पण त्या काळात “कॅबरे” शब्दच जुना वाटू लागला. १९९०च्या दशकात तो “आयटम नंबर” म्हणून पुनर्जन्म घेतो — “छैय्या छैय्या”, “मुन्नी बदनाम”, “शीला की जवानी” इथपर्यंत तो पोहोचतो. पण येथे वेगळे चित्रमय दर्शन आहे. आता नायिकाच अशा गाण्यांत दिसू लागली. म्हणजेच नायिका आणि व्हॅम्प यांच्यातली रेषा पूर्णतः पुसली गेली. गेल्या साठ वर्षांत शंभरांहून अधिक उल्लेखनीय कॅबरे गाणी तयार झाली. त्यातील काही अमर आहेत — “मेरा नाम चिन चिन चू” (हावडा ब्रीज, १९५८), “आजा आजा मैं हूं प्यार तेरा” (तिसरी मंजिल), “पिया तू अब तो आजा”, “ये मेरा दिल”, “महबूबा महबूबा”, “मेरा नाम शबनम”. या सर्व गाण्यांनी हिंदी सिनेमाच्या सौंदर्यशास्त्रात शरीर, संगीत आणि कॅमेऱ्याचं नातं नव्याने परिभाषित केलं. २००० नंतर हिंदी सिनेमा ग्लोबल झाला. प्रेक्षकांच्या संवेदना बदलल्या; इंटरनेट, म्युझिक व्हिडिओ, रिअॅलिटी शो यामुळे कामुकतेचं नवं परिमाण तयार झालं. त्यामुळे कॅबरेचं आकर्षण कमी झालं. शिवाय स्त्रीप्रतिमेतील बदल — म्हणजेच स्त्री आता नायिका असो वा खलनायिका, दोन्ही भूमिका निभावू शकते — त्यामुळे “विशेष व्हॅम्प नर्तिका” या कल्पनेचं औचित्य उरलं नाही. समाजातली खुलेपणा वाढल्याने ‘क्लब डान्स’ खास सिनेमातला घटक राहिला नाही; तो वास्तविक आयुष्यातच सहज दिसू लागला. म्हणूनच कॅबरेचा मृत्यू नैसर्गिक होता. --------+

कविता — शब्दांच्या ओंजळीतून झरणारा आत्म्याचा ओघ

कविता — शब्दांच्या ओंजळीतून झरणारा आत्म्याचा ओघ ---- - समीर परांजपे - ---- कविता ही केवळ भाषेचा अविष्कार नाही; ती म्हणजे मनाच्या शुद्धतम क्षणात उमलणारी भावना. जेंव्हा शब्दांच्या सीमा विरघळतात, तेंव्हा कविता जन्म घेते. ती नुसती वाचायची नसते, ती अनुभवायची असते. जशी पहाटेच्या धुक्यातून झिरपणारी कोवळी किरणे हळुवारपणे जगाला जागं करतात, तशी कविता मनाच्या अंधाऱ्या कोपऱ्यांना उजळवते. कविता म्हणजे भावनांचा प्रवाह. ती वाहते — कधी ओघळत्या अश्रूप्रमाणे शांत, तर कधी धबधब्याच्या वेगाने उन्मत्त. ती दृष्टीला नव्हे, तर अंतःकरणाला स्पर्श करते. ती मनाच्या अशा गाभ्यात उतरते, जिथे गद्याला पोहोचता येत नाही. म्हणूनच म्हणतात — “जिथे शब्द संपतात, तिथून कविता सुरू होते.” कविता ही मनुष्याच्या आत्म्याची साक्ष आहे. ती सांगते की माणूस अजूनही जाणवतो, अजूनही आश्चर्यचकित होतो, अजूनही प्रेम करतो. कविता लिहिणारा कवी हा केवळ लेखक नसतो — तो जाणिवांचा पुरोहित असतो. तो क्षणांना अक्षरांच्या रूपात शिल्पित करतो. पावसाच्या पहिल्या थेंबात त्याला आठवण दिसते, सायंकाळच्या वाऱ्यात विरह, आणि शांत चांदण्यात प्रेम. कविता लिहिताना कवी आपल्याला विसरतो. शब्द हातातून वाहतात आणि तो फक्त माध्यम बनतो. त्या क्षणी तो स्वतःचा नसतो, तर संपूर्ण विश्वाचा असतो. त्याच्या ओळींतून वाहते ते फक्त त्याचं मन नव्हे — प्रत्येक मनाचं स्पंदन. म्हणूनच खरी कविता वाचताना वाटतं, “हे माझ्याच आतून कुणीतरी लिहिलंय.” कवितेचा अर्थ शोधायचा नसतो; ती अर्थापलीकडची असते. एखाद्या फुलाचा सुगंध कसा समजावायचा? तो फक्त श्वासात घ्यायचा. तसंच कवितेलाही वाचायचं नसतं, ती ऐकायची, जगायची, आत साठवायची. तिच्या प्रत्येक शब्दात एक छटा असते, प्रत्येक ओळीत एक लय, प्रत्येक शांततेत एक सुर. कविता ही प्रेमाची सर्वात निर्मळ भाषा आहे. ती कोणालाही हक्क सांगत नाही, परंतु एक अलवार स्पर्श देते. “फुलले रे क्षण माझे फुलले” असं म्हणताना ती जीवनाच्या क्षणभंगुरतेलाही आनंदात रूपांतरित करते. “पाऊस आला की तुला आठवतं” असं म्हणताना ती विरहाला कोमलतेचं रूप देते. आणि “मी वेडा झालो प्रेमात” म्हणताना ती माणसाच्या संपूर्ण अस्तित्वाचं सौंदर्य दाखवते. कविता ही केवळ भावना नाही, ती संघर्षाचीही ज्योत आहे. “विझता विझेना दीप हा” म्हणणाऱ्या कुसुमाग्रजांच्या ओळींतला ज्योतीचा निश्चय, “थेंबा थेंबातून सागर होतसे” म्हणणाऱ्या बोरकरांच्या निसर्गातील अध्यात्म — हे सगळं कवितेत सामावलेलं असतं. कविता म्हणजे माणसाच्या आत्म्यातील क्रांतीची सुरुवात. पण तितकीच ती शांततेची सावलीही आहे. ती थकलेल्या मनावर अलगद हात ठेवते. ती सांगते, “थोडं थांब, जग अजून सुंदर आहे.” कविता म्हणजे आशेचं झाड. कितीही कोरडं वातावरण असो, ती पुन्हा फुलते. म्हणूनच प्रत्येक पिढीत, प्रत्येक काळात कविता नव्याने जन्म घेते. कविता म्हणजे जगण्याची नवी दृष्टी. ती सांगते की सौंदर्य केवळ चित्रात नाही, तर दैनंदिन क्षणांत आहे — आभाळात उडणाऱ्या पतंगात, रस्त्याच्या कडेला बसलेल्या वृद्धामध्ये, शाळेच्या पटांगणात धावणाऱ्या मुलामध्ये. कविता म्हणजे त्या क्षणांचं पकडलेलं तेज. कविता ही व्यक्ती आणि विश्व यांच्यातील संवाद आहे. ती विचारते — “तू कोण?” आणि उत्तरही स्वतःच देते — “मीच तू.” म्हणूनच प्रत्येक कविता आपल्याला स्वतःकडे परत नेते. ती आपल्याला पुन्हा माणूस बनवते, संवेदनशील करते. कविता ही अखेरीस प्रार्थना आहे — पण शब्दांनी नव्हे, तर भावनांनी केलेली. ती कोणत्याही देवाकडे न मागता, अस्तित्वालाच नमते. ती म्हणते, “मला जगू दे, जाणवू दे, उमलू दे.” तिच्यात वाद नाही, निर्णय नाही, फक्त स्वीकृती आहे. जेव्हा आपण कवितेकडे मनापासून वळतो, तेव्हा जग थोडं मृदु होतं. गोंधळातही शांतता सापडते, वेदनेतही माधुर्य दिसतं. कविता आपल्याला शिकवते की प्रत्येक भावना पवित्र असते — दु:खही, आनंदही. कारण दोन्ही मिळूनच जीवनाचं संगीत तयार होतं. आणि म्हणून — कविता ही शब्दांची नाही, तर आत्म्याची ओंजळ आहे. ती माणसाला स्वतःच्या आत डोकावायला शिकवते. ती सांगते की, “जगणं हेच एक मोठं काव्य आहे — फक्त तू ते वाचायला शिक.” कविता कधी लिहिली जात नाही — ती स्वतः लिहायला लावते. आणि जेंव्हा ती जन्म घेते, तेंव्हा आपण थोडेसे हलके होतो, थोडेसे गूढ, आणि थोडेसे अधिक माणूसही. कविता म्हणजे श्वासांमधून झिरपणारी लय, मनातून वाहणारी नदी, आणि अस्तित्वातून उमटणारा स्वर. ती आहे — जीवनाची सर्वांत सुंदर व्याख्या. 🌿✨

ट्रम्प यांचा नोबेल थयथयाट

ट्रम्प यांचा नोबेल थयथयाट ---- - समीर परांजपे - ---- जगातल्या प्रतिष्ठित पुरस्कारांमध्ये “नोबेल” हा शब्द उच्चारला की, त्यामागे एक अदृश्य गौरव आणि एक अमूर्त तृष्णा दडलेली असते. प्रत्येक क्षेत्रातील प्रतिभावंताला कुठेतरी मनात आशा असते की कधीतरी या गौरवाचा किरीट त्याच्या शिरावर येईल. परंतु या गौरवाची प्राप्ती जितकी दुर्मिळ, तितकीच न मिळाल्यावर होणारी वेदना तीव्र असते. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी नोबेल शांतता पुरस्कार न मिळाल्याबद्दल जी अस्वस्थता, चिड, आणि आपल्याच कार्याची जाहिरात करून संतापजनक भाष्य केले, ते या मानवी आकांक्षेचे सर्वांत ताजे उदाहरण म्हणावे लागेल. ट्रम्पसारखा मनुष्य शांततेच्या पुरस्कारासाठी पात्र आहे का, हा प्रश्न वेगळा; पण “मला मिळायला हवा होता” ही भावना व्यक्त करणे हे राजकारणापेक्षा जास्त मानवी दुर्बलतेचे दर्शन घडवते. ट्रम्पने आपल्या अध्यक्षीय कारकिर्दीत जे काही केले, त्यातील काही करार — मध्यपूर्वेतील अब्राहम अ‍ॅकोर्डसारखे — त्यांनी स्वतः शांततेचे प्रतीक मानले. त्याकडे नोबेल कमिटीने दुर्लक्ष केले, असे त्यांना वाटते. त्यांनी ट्विटरवर लिहिले की, — “इतिहास माझा न्याय करेल, पण नोबेल कमिटी आंधळी झाली आहे.” आणि हा “इतिहास माझा न्याय करेल” हा वाक्प्रचार नव्हे तर तोच नेहमीच्या थयथयाटाचा आविष्कार आहे. नोबेल मिळो वा न मिळो, प्रत्येकाला आपल्या कामाचे कौतुक व्हावे पुरस्कार मिळावा, अशी मानवी मनाची प्रखर इच्छा असते. ती न मिळाल्यावर “विश्व अन्यायकारक आहे” हा जळजळीत भाव उमटतो — मग तो ट्रम्प असो वा एखादा वैज्ञानिक. नोबेल पुरस्कारांचे महत्त्व इतके प्रचंड झाले आहे की, जगाच्या सामाजिक स्मरणात तो “सत्याचा अंतिम ठप्पा” मानला जातो. नोबेल जिंकले म्हणजे कार्याला अंतिम न्याय मिळाला, असा एक मिथ्याभास समाजाच्या मनात पसरलेला आहे. त्यामुळे जेव्हा तो न मिळतो, तेव्हा तो केवळ वैयक्तिक नकार नाही; तो “संपूर्ण यंत्रणेने आपल्याला नाकारले” असा भाव निर्माण करतो. ट्रम्प यांचा संताप हाच त्या भावनेचा बाह्यरूप आहे. पण या घटनेचा अर्थ समजून घेण्यासाठी आपण थोडे मागे जावे लागेल — कारण नोबेल न मिळाल्याने अस्वस्थ होणारे, संताप करणारे, प्रश्न उपस्थित करणारे आणि काही वेळा अत्यंत संयमी राहणारे लोक इतिहासात कमी नाहीत. महात्मा गांधी हे नोबेल शांती पुरस्काराचे सर्वात मोठे अन्यायग्रस्त नाव म्हणून ओळखले जातात. विसाव्या शतकात “अहिंसेच्या विचाराला जागतिक दर्जावर पोचवणारा मनुष्य” असूनही त्यांना नोबेल देण्यात आला नाही. १९४८ मध्ये जेव्हा गांधींची हत्या झाली, तेव्हा नोबेल समितीने तो पुरस्कारच “रिकामा” ठेवला आणि पुढे जाऊन त्या चुकीची कबुली दिली. पण त्या काळात गांधींनी कधीही “मला नोबेल मिळायला हवे होते” असे सांगितले नाही. त्यांच्या शांतीचा अर्थ स्वतःच्या अहंकाराच्या शांततेत होता, बाह्य सन्मानाच्या नाही. तरीही जगभरातील लोकांनीच नोबेल समितीवर टीका केली — “हे इतिहासातील सर्वात मोठे दुर्लक्ष” म्हणून. म्हणजे थयथयाट नेहमीच नाकारलेल्या व्यक्तीच्या तोंडूनच होतो, असे नाही; कधी कधी त्याचे प्रतिबिंब जनतेच्या विवेकातूनही उमटते. नोबेल पुरस्कारांनी वादाचा रंग अनेकदा झेलला आहे. हेन्री किसिंजर यांना व्हिएतनाम युद्धाच्या काळात नोबेल शांतता पुरस्कार दिला गेला, तेव्हा जग हादरले होते. कारण ज्यांनी युद्ध चालवले, त्यांनाच शांतीचा पुरस्कार! हा विरोधाभास नोबेलच्या इतिहासात कायमचा नोंदला गेला. अनेक समिती सदस्यांनी त्या निर्णयावरून राजीनामे दिले. पुढे नॉर्वेच्या वृत्तपत्रांनी लिहिले — “हा नोबेल नाही, हा विनोद आहे.” अशा वेळी एखाद्या शांतिप्रिय व्यक्तीला पुरस्कार न मिळणे आणि एखाद्या युद्धप्रवण नेत्याला मिळणे, हे पाहून त्यावेळी अनेकांना संताप आला होता. ट्रम्पच्या आजच्या आक्रोशात मात्र समाजाचा तो विवेक नाही. तो आत्मगौरवाच्या आणि प्रसिद्धीच्या तहानेचा थयथयाट आहे. “मी केलेल्या करारांमुळे मध्यपूर्व शांत झाली” असे म्हणणे म्हणजे शांततेला केवळ कागदी करारांपुरते सीमित मानणे होय. ट्रम्पने शांततेला नैतिक भावना नव्हे तर एक “डील” बनविले. नोबेल समितीने त्यांचा विचार केला नाही, यामागे त्यांच्या कृतीपेक्षा त्यांची वृत्ती अधिक जबाबदार आहे. आणि म्हणूनच त्यांचा संताप अधिक लाजिरवाणा आहे — कारण तो अन्यायावर नाही, तर अपमानावर आधारित आहे. पण ट्रम्पसारख्या लोकांपूर्वीही अनेकांनी पुरस्कार न मिळाल्याने नाराजी व्यक्त केली आहे. प्रसिद्ध लेखक जॉर्ज ऑर्वेल — “१९८४” आणि “अ‍ॅनिमल फार्म” सारख्या राजकीय साहित्याचे प्रवर्तक — यांना कधीच नोबेल मिळाला नाही. ऑर्वेल जिवंत असताना त्यांच्या लेखनावर “टोकाचे राजकीय लिहिणारा” असा शिक्का होता. त्यांच्या चाहत्यांनी, समकालीन लेखकांनी नोबेल समितीला लिहून दिले होते की, “साहित्याचा अर्थ केवळ सौंदर्य नाही; तो सत्याचा घोषही असतो.” पण नोबेलच्या काचेतून सत्य नेहमीच दिसते असे नाही. त्याचप्रमाणे रशियाचे टॉलस्टॉय, आयर्लंडचे जेम्स जॉयस, आणि भारताचे रवींद्रनाथ टागोर (ज्यांना एकदाच नोबेल मिळाला, पण पुढील कार्यासाठी पुन्हा नाही) — या साऱ्यांनी नोबेलच्या मर्यादा पाहिल्या आहेत. टॉलस्टॉयला पुरस्कार न मिळाल्यामुळे अनेकांनी निषेध व्यक्त केला. त्यांना स्वतःला मात्र या गोष्टीचे फार काही सोयरसुतक नव्हते. नोबेल पुरस्कार न मिळाल्याने संतापणाऱ्यांची मानसिक अवस्था वेगळी असते. जगाने आपल्याला ओळखले नाही, ही भावना भळभळती जखम बनते. विशेषतः जेव्हा समाज त्या व्यक्तीला सतत प्रकाशझोतात ठेवतो, तेव्हा न मिळालेला पुरस्कार म्हणजे बोचणारी सल आहे. ट्रम्पच्या बाबतीत हे अगदी तंतोतंत लागू पडते. त्यांच्या समर्थकांनी आधीच ट्विटर आणि माध्यमांतून “ट्रम्प फॉर नोबेल” अशी मोहीम चालवली होती. आता पुरस्कार न मिळाल्याने फक्त ट्रम्प नव्हे, तर संपूर्ण समर्थक गट आक्रोश करत आहे. इतिहासात अशा मोहिमांची उदाहरणे कमी नाहीत. बराक ओबामा यांना नोबेल शांतता पुरस्कार मिळाला, तेव्हाच अमेरिकेत अनेकांनी प्रश्न उपस्थित केला होता — “त्यांनी काय केले आहे?” काहींनी म्हटले, “हा पुरस्कार अपेक्षेचा आहे, कामगिरीचा नाही.” म्हणजे नोबेल कधी कधी पुरस्कार देऊन वाद ओढवतो, तर कधी न देऊन. ओबामाला मिळालेल्या नोबेलने जितके प्रश्न निर्माण केले, तितकेच ट्रम्पला न मिळाल्याने आज होत आहेत. पण या दोन्ही प्रसंगांमध्ये एक गोष्ट समान आहे — शांतता या शब्दाचा राजकीय अर्थ. “शांतता” ही केवळ युद्ध थांबविण्याची प्रक्रिया नाही. ती मनुष्याच्या अंतःकरणातील संतुलनाची अवस्था आहे. नोबेल समिती हे संतुलन शोधण्याचा प्रयत्न करते, पण जगातील नेते ते संतुलन गमावतात. पुरस्कार हे व्यक्तीच्या मूल्यमापनाचा निकष बनू नयेत, ही शिकवण नोबेलसारख्या प्रसंगांनी वारंवार दिली आहे. साहित्य क्षेत्रात अनेक दिग्गजांनी हे सिद्ध केले. लिओ टॉलस्टॉय, व्हर्जिनिया वूल्फ, किंवा हार्पर ली — यांना नोबेल न मिळाल्याने त्यांची किंमत कमी झाली का? नाही. उलट त्यांच्या लेखनाने नोबेलची मर्यादा उघड केली. “नोबेल विजेता” ही ओळख ब्रँड बनली आहे. त्यामुळे ट्रम्पसारखे लोक जेव्हा नोबेल न मिळाल्याने रागावतात, तेव्हा तो राग विचारांचा नसतो; तो एका ब्रँडच्या अपयशाचा असतो. त्यात शांततेचा शोध नसतो, तर प्रसिद्धीचा सोस असतो. नोबेल पुरस्कार देणाऱ्या समित्यांनाही राजकीय दबावातून मुक्त राहता आलेले नाही. शीतयुद्धाच्या काळात अनेक पुरस्कार पाश्चिमात्य दृष्टिकोनातून दिले गेले, असे आरोप झाले. काही वेळा खऱ्या शांतिप्रिय नेत्यांना वगळून “राजकीय दूत” निवडले गेले. अशा वेळी नोबेल मिळाल्यानेही अनेकांनी निषेध केला आहे. उदाहरणार्थ, म्यानमारची नेता ऑंग सान सू की — ज्यांना शांततेचा नोबेल दिला गेला, पण नंतर त्यांच्या राजकीय कारभारात मानवाधिकारांचे उल्लंघन झाल्याचे दिसून आले — त्यावेळी जगभरातून नोबेल समितीवर टीका झाली. म्हणजे पुरस्कार मिळूनही वाद थांबत नाही. या साऱ्याचा गाभा असा की, पुरस्कार हे अंतिम सत्य नसतात. ते काळ, राजकारण, आणि समाजाच्या मनोवृत्तीचा आरसा असतात. गांधींना न देणे, ओबामाला लवकर देणे, ट्रम्पला न देणे — या तिन्ही गोष्टी एकाच गोष्टीकडे निर्देश करतात: नोबेल ही संस्था आहे, धर्म नाही. तिच्या निर्णयावर प्रश्न उपस्थित करणे योग्यच, पण त्या निर्णयाला वैयक्तिक सन्मानाचा अपमान समजणे हा मूर्खपणा आहे. ट्रम्पचा थयथयाट त्याच्या राजकीय जीवनशैलीला शोभेलही; पण जागतिक पातळीवर तो एक प्रतीक बनतो — की सत्तेची भूक संपली तरी गौरवाची भूक शिल्लक राहते. टॉलस्टॉय, ऑर्वेल, टागोर, किंवा नेल्सन मंडेला — या सर्वांनी सन्मानाला नव्हे, तर कार्याला प्राधान्य दिले. नोबेल मिळो वा न मिळो, त्यांचे जीवनच पुरस्कार ठरले. ट्रम्पला हाच धडा समजला असता, तर आजचा थयथयाट झाला नसता. शांतता म्हणजे आवाज दाबणे नव्हे, ती म्हणजे अहंकाराची शस्त्रसंधी. नोबेल न मिळाल्याने ज्यांना राग येतो, त्यांनी विचार करावा — “मी जे केले ते पुरस्कारासाठी केले का, की माणसासाठी?” जर उत्तर दुसरे असेल, तर नोबेलचा अभावही गौरव ठरतो. आणि जर उत्तर पहिले असेल, तर मिळालेला पुरस्कारही अर्थहीन ठरतो. -----

पती आणि पत्नीच्या नात्यातील अदृश्य हिंसा

पती आणि पत्नीच्या नात्यातील अदृश्य हिंसा ---------- - समीर परांजपे --+-- आज आपण अशा एका वास्तवासमोर उभे आहोत, ज्याबद्दल समाज फारसा बोलायला तयार नाही. वृत्तपत्रांत, टीव्हीवर, किंवा सोशल मीडियावर अधूनमधून काही धक्कादायक बातम्या येतात — पत्नीने पतीच्या अंगावर उकळते तेल ओतले, चप्पलांनी मारहाण केली, पतीला बेदम झोडपून रुग्णालयात पाठवले, घरातून हाकलून दिले, किंवा आत्महत्या करण्यास प्रवृत्त केले. अशा घटना एकेक करून विस्मृतीत जातात, कारण समाजाच्या दृष्टीने त्या “असामान्य” वाटतात. पण हळूहळू अशा बातम्यांची वारंवारता वाढत आहे, आणि त्या एका दडपलेल्या वास्तवाकडे निर्देश करतात — घरगुती हिंसा आता केवळ स्त्रीवरच होत नाही, तर पुरुषही तिचा बळी ठरत आहे. भारतीय समाजात पती आणि पत्नी या दोघांमध्ये "कर्तव्य" आणि "जबाबदारी" यांचे एक सुंदर संतुलन असावे, अशी कल्पना केली गेली होती. पण ज्या क्षणी नात्यात संवाद संपतो, तिथून सत्तासंघर्ष सुरू होतो. काही घरांमध्ये ही सत्ता पुरुषाच्या हातात असते, काही ठिकाणी ती स्त्रीच्या हातात. जेव्हा ती स्त्रीच्या हातात असते, आणि ती सत्ता प्रेम, सहकार्य किंवा समजुतीच्या ऐवजी नियंत्रण, भीती आणि अपमानाच्या माध्यमातून प्रकट होते — तेव्हा पती भीतीच्या गर्तेत अडकतो. पतीला पत्नीची भीती वाटते, ही गोष्ट ऐकायला समाजाला अजूनही “विनोद” वाटते. कारण आपल्याला बालपणापासून “घरात पती म्हणजे अधिपती” अशी संकल्पना शिकवली गेली आहे. पण काळ बदलला आहे. महिलांचे शिक्षण, आर्थिक स्वातंत्र्य, सामाजिक जागरूकता वाढली. ही सकारात्मक बदलांची मालिका असली, तरी तिच्या छायेत काही नकारात्मक प्रतिक्रिया निर्माण झाल्या आहेत. काही स्त्रिया या नव्या स्वातंत्र्याचा अर्थ "सत्तेचा ताबा" असा घेतात. त्या नात्यात समतेपेक्षा वर्चस्व शोधतात. आणि जेव्हा पती त्यांच्या नियंत्रणाखाली येत नाही, तेव्हा संघर्ष सुरू होतो. या संघर्षाचा एक टोक म्हणजे मानसिक अत्याचार. अनेक पती रोज अशा मानसिक त्रासातून जातात — सतत हिणवले जाणे, उपहासात्मक बोलणे, त्यांच्या स्वभावावर, कर्तृत्वावर शंका घेणे, मित्रमैत्रिणींपासून दूर ठेवणे, आर्थिक नियंत्रण ठेवणे, आणि अखेरीस धमकावणे. काही ठिकाणी ही हिंसा शारीरिक रूपही घेते. उकळते तेल ओतणे, वस्तू फेकणे, झोडपणे, रागाच्या भरात आत्महत्येची धमकी देणे — ही सर्व लक्षणं घरातल्या अदृश्य हिंसेची आहेत. ही भीती कुठून जन्म घेते? मानसशास्त्र सांगतं की, “भीती ही सत्ता हरवण्याची प्रतिक्रिया असते.” काही स्त्रिया त्यांच्या आयुष्यातील असुरक्षिततेतून ही सत्ता गाजवतात. बालपणी कुटुंबात अनुभवलेली पुरुषी दडपशाही, लग्नाआधी झालेली अपमानाची अनुभूती, किंवा लग्नानंतर सासरकडून आलेला ताण — हे सारे अनुभव स्त्रीच्या मनात एक कठीण कवच तयार करतात. त्या कवचाच्या आत एक भेदरलेलं, पण असुरक्षित मन असतं. आणि ते मन स्वतःचं वर्चस्व टिकवण्यासाठी आक्रमक होतं. या सर्वात पतीचं स्थान काय राहतं? तो एका “मूक कैद्याप्रमाणे” जगतो. समाजाने त्याच्यावर लादलेलं पुरुषत्वाचं ओझं त्याला बोलू देत नाही. “बायकोने मारलं” हे वाक्य त्याच्यासाठी अपमानास्पद ठरतं. त्याला हसू येईल, पण आतून तो तुटत जातो. काही वेळा तो स्वतःलाच दोष देतो — “मीच काहीतरी चुकीचं केलं असेल”, “मी तिचं मन जिंकू शकलो नाही”, “घरातील शांततेसाठी मी गप्प राहतो.” पण हे मौन एका मानसिक तुरुंगात रूपांतरित होतं. या भीतीचा परिणाम केवळ वैयक्तिक आयुष्यापुरता मर्यादित राहत नाही. समाजातही त्याचे दुष्परिणाम दिसतात. घरात सतत अपमानित होणारा पती आत्मविश्वास हरवतो. मुलांच्या डोळ्यांत त्याचं महत्त्व कमी होतं. समाजात तो तोंड वर करून बोलू शकत नाही. आणि अनेक वेळा तो नैराश्य, व्यसनाधीनता, किंवा आत्मघातकी विचारांच्या विळख्यात सापडतो. भारतात कायद्यानं स्त्रियांसाठी अनेक संरक्षणात्मक कलमे दिली आहेत — ४९८अ, घरेलू हिंसा प्रतिबंधक कायदा, कौटुंबिक अत्याचार प्रतिबंधक अधिनियम वगैरे. परंतु पुरुषांसाठी अशी कोणतीही कायदेशीर यंत्रणा उपलब्ध नाही. काही एनजीओ किंवा पुरुष संघटना (जसे की “Save Indian Family Foundation”, “Men’s Rights Association” इ.) या विषयावर काम करत आहेत, पण त्यांच्या आवाजाला अजूनही मुख्य प्रवाहात स्थान मिळालेलं नाही. उलट, जेव्हा एखादा पुरुष मदतीसाठी पोलिसांकडे जातो, तेव्हा अनेकदा त्यालाच दोषी ठरवलं जातं. “तू पुरुष असून बायकोला घाबरतोस?” — हा उपहास त्याच्या मनाला अधिक जखमी करतो. जगभरात अशा घटना वेगवेगळ्या देशांत नोंदवल्या गेल्या आहेत. ब्रिटन, ऑस्ट्रेलिया, कॅनडा, आणि अमेरिकेत घरगुती हिंसेत पुरुष पीडितांचे प्रमाण ३०% पर्यंत असल्याचे आकडे सांगतात. मात्र हे पुरुष क्वचितच तक्रार नोंदवतात. कारण समाजातील पुरुषत्वाच्या संकल्पना सर्वत्र सारख्याच आहेत — रडणं, भीती दाखवणं, वेदना सांगणं हे पुरुषासाठी लाजिरवाणं मानलं जातं. म्हणूनच अनेक मानसशास्त्रज्ञ या प्रवृत्तीला “Toxic Masculinity Trap” म्हणतात — म्हणजेच, पुरुषत्वाच्या खोट्या कल्पनांमुळे निर्माण झालेला भावनिक पिंजरा. स्त्रीचा कडक स्वभाव हा नेहमीच तिच्या इच्छेचा परिणाम नसतो. काही वेळा परिस्थिती तिला तशी बनवते. परंतु जेव्हा ही कठोरता समजुतीच्या मर्यादेच्या पलीकडे जाते, तेव्हा ती हिंसक रूप घेतात. अशा स्त्रियांना वाटतं, “मी जर थोडीशी मवाळ झाले, तर मला कोणी गांभीर्याने घेणार नाही.” त्यामुळे त्या सतत आक्रमक राहतात, आणि त्यांच्या जोडीदारावर एक अदृश्य ताण निर्माण होतो. अशा नात्यात पतीची मानसिक अवस्था अतिशय गुंतागुंतीची होते. तो प्रेम, भीती, राग, आणि असहायता या चार भावनांमध्ये अडकतो. काही दिवस तो विचार करतो — “ती सुधारेल”, काही दिवस तो शांत राहतो, काही दिवस तो विरोध करतो, पण अखेरीस थकतो. या थकव्याला मानसोपचारतज्ज्ञ “Emotional Exhaustion” म्हणतात — सतत भीतीत जगल्याने माणूस भावनिकदृष्ट्या थकतो, आणि मग त्याच्यात प्रतिक्रिया देण्याची ताकद उरत नाही. समाजाने अशा पतीकडे पाहण्याची दृष्टी बदलायला हवी. घरगुती हिंसा म्हणजे केवळ स्त्रीच्या शरीरावरचे ओरखडे नाहीत; पुरुषाच्या मनावरचे जखमेदेखील तितक्याच खोल असतात. त्या दिसत नाहीत, पण त्या तुटलेल्या आत्मसन्मानात, झिजलेल्या आत्मविश्वासात, आणि मौनात उमटतात. या विषयाचा सामाजिक पैलूही गंभीर आहे. भारतीय कुटुंबसंस्था परंपरेने “पुरुषाने सहन करावं” ही शिकवण दिली आहे. पती म्हणजे त्यागकर्ता, जबाबदार, आणि सहनशील. पण ही सहनशीलता जेव्हा अपमानाचं रूप घेते, तेव्हा ती आत्मविनाशकारी ठरते. स्त्रीच्या रागाला समाज "भावनिक प्रतिक्रिया" मानतो, पण पुरुषाच्या वेदनेला "कमजोरी" म्हणतो. हे दोन मापदंड बदलणं अत्यावश्यक आहे. कायदा आणि मानसशास्त्र या दोन्ही क्षेत्रांनी पुरुषांसाठीही संरक्षक चौकट तयार केली पाहिजे. ज्या प्रकारे महिलांसाठी “महिला आयोग” आहे, त्याचप्रमाणे “पुरुष आयोग” स्थापन व्हावा. घरगुती हिंसेत पीडित झालेल्या पुरुषांना समुपदेशन, कायदेशीर मदत, आणि सामाजिक पुनर्वसन दिलं जावं. अशा घटनांमध्ये स्त्रियांची प्रतिमा दोषी म्हणून पाहणंही योग्य नाही. समस्या व्यक्तिनिष्ठ आहे, लिंगनिष्ठ नाही. काही स्त्रिया जशा अत्याचार करतात, तशाच काही पतीही आपल्या अधिकाराचा गैरवापर करतात. पण दोन्ही परिस्थितीत मूळ प्रश्न एकच आहे — सत्तेचा दुरुपयोग. प्रेम आणि समतेचं नातं सत्तेच्या खेळात बदलतं, आणि तिथेच हिंसा जन्म घेते. जोडीदारांमधील संवाद हा नात्याचा प्राण आहे. संवाद संपला की नातं मरतं. भीती, शंका, आणि नियंत्रण यांची जागा समजुतीने घ्यायला हवी. पतीनेही आपल्या भीतीबद्दल बोलायला हवं — मानसोपचारक, मित्र, किंवा सामाजिक मंचांवर. कारण मौन हे विषासारखं आहे; ते आतून माणसाला खातं. समाजानेही अशा पुरुषांना हिणवू नये. जो पुरुष आपल्या वेदनेबद्दल बोलतो, तो कमजोर नाही — तो प्रामाणिक आहे. घरगुती नाती म्हणजे दोन स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्वांचा प्रवास आहे. त्यात सत्तेचा प्रश्न नाही, तर सहजीवनाचा प्रश्न आहे. जेव्हा एकजण दुसऱ्याला अधीन बनवतो, तेव्हा प्रेमाचं स्थान नियंत्रण घेतं. आणि नियंत्रणावर उभं राहिलेलं नातं शेवटी तुटतंच. आज जगभरात “Men’s Mental Health” हा एक नवा विषय पुढे येत आहे. आत्महत्येच्या आकडेवारीत बहुसंख्य पुरुष आहेत. त्यात मोठा भाग अशा भावनिक दबावातून गेलेल्या पुरुषांचा आहे. त्यांच्या कथा फारशा प्रसिद्ध होत नाहीत, कारण समाजाला त्या ऐकायच्या नाहीत. पण त्या वास्तव आहेत — शांत, उदास, आणि भीतीने झाकलेल्या. भीतीने चालवलेलं नातं केवळ दोघांनाच नाही, तर संपूर्ण पिढीला हानीकारक ठरतं. अशा घरात वाढणाऱ्या मुलांना चुकीचं शिकवणं मिळतं — “नातं म्हणजे वर्चस्व.” मुलं तेच पाहतात, तेच शिकतात, आणि पुढच्या पिढीत तीच साखळी पुन्हा तयार होते. त्यामुळे अशा नात्यांचं समाधान केवळ वैयक्तिक नाही, तर सामाजिक गरज बनली आहे. “भीतीच्या पलीकडे” जाणं म्हणजे प्रेमाकडे परतणं. प्रत्येक नातं हे परस्पर आदरावर उभं असतं. जर पत्नीने पतीकडे प्रेमाऐवजी राग, आदराऐवजी नियंत्रण, आणि समजुतीऐवजी भीती दिली, तर ते नातं वाचत नाही. आणि जर पतीने आपल्या भीतीत गप्प राहिलं, तर ती हिंसा अधिक वाढते. म्हणून दोघांनीही पहिलं पाऊल उचलायला हवं — एक संवादाचं, समजुतीचं, आणि सन्मानाचं. प्रेम, समता, संवाद ह्याच तीन गोष्टी पती-पत्नीच्या नात्यातील खरी शक्ती आहे. त्या नात्याचं खरं सौंदर्य तेव्हाच फुलतं, जेव्हा दोघेही एकमेकांना “घाबरत” नाहीत, तर एकमेकांना “जाणून” घेतात.

आताची दिवाळी पहाट म्हणजे फक्त ढोंगाला मान्यता

आताची दिवाळी पहाट म्हणजे फक्त ढोंगाला मान्यता ------------- - समीर परांजपे ---------------- दिवाळी म्हणजे प्रकाशाचा उत्सव. पण आजच्या महाराष्ट्रात तीच दिवाळी सकाळी उठून स्पीकर्सच्या गडगडाटात, कृत्रिम धुरकट प्रकाशात आणि बेफिकीर कर्कश्य स्वरांत सुरू होते. नाव छान आहे — “दिवाळी पहाट”. पण त्या नावाखाली जे घडतं, ते पाहून वाटतं की आपण संस्कृती नव्हे तर संस्कृतीचे थडगे बांधत आहोत. “दिवाळी पहाट” ही संकल्पना काही फार जुनी नाही. १९८० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात पुण्यात काही संगीतप्रेमींच्या कल्पनेतून तिचा जन्म झाला. रात्री दिवाळीचा गोंधळ, पण सकाळी शांत सुरांमध्ये एक वेगळं, ओंजळभर समाधान मिळावं — असा हेतू होता. त्या पहाटेचे सूर होते भावगीतांचे, नाट्यगीतांचे, भक्तिगीतांचे, आणि त्या स्वरांमध्ये मृदुता, भक्ती, ओढ आणि घरगुती गंध होता. हेच “दिवाळी पहाट”चं मूळ रूप — शुद्ध, साधं, माणुसकीचं. पण आता? आता त्या पहाटेच्या नावाने उभारलेले भव्य रंगमंच, सेलिब्रिटींची होर्डिंग्ज, डीजेच्या मिक्स बीट्स आणि सेल्फी स्टँड! “सकाळच्या शांततेत सूरांचा आनंद घेणे” हा हेतू गेला आणि “कोणता कार्यक्रम मोठा, कोणता महागडा कलाकार, कोणत्या सोसायटीने प्रायोजक मिळवले” याची स्पर्धा सुरू झाली. दिवाळीच्या पहाटेचा अर्थच हरवला. आज दिवाळी पहाट म्हणजे “पब्लिक रिलेशन इव्हेंट”. सांस्कृतिक प्रसंगापेक्षा तो कॉन्ट्रॅक्ट आणि ब्रँडिंगचा उत्सव झाला आहे. आयोजकांना जाहिरात हवी, प्रायोजकांना बॅनर हवे, गायकांना मंच हवा, आणि प्रेक्षकांना व्हॉट्सॲप स्टेटस. अशा वेळी सूर, संगीत, भाव, संस्कृती — हे सगळं फक्त कोपऱ्यात पडलेलं पोतेर वाटते. या कार्यक्रमात एकेकाळी सुधीर फडके, हृदयनाथ मंगेशकर, ग.दि. माडगूळकर यांच्या गीतांचा सुगंध होता. आता तिथे “मराठी डीजे मिक्स” गाजतात. कधी “कळत नकळत”, कधी “देहातला गंध यावा” या गाण्यांचा वापरही बीट व्हर्जनमध्ये होतो! इतकी अधोगती की, गाण्याचा आशय आणि गाण्याचा भाव दोन्ही हरवले. जे गाणं मनात रुजायला हवं होतं, ते आता आवाजाच्या ढिगाऱ्यात गाडलं जातं. दिवाळी पहाटेच्या नावाने “कलाकारांना व्यासपीठ मिळतं” हे खरं; पण त्या व्यासपीठावर कलेचा आत्मा उरलाय का? बहुतेक वेळा हे कार्यक्रम एखाद्या कर्कश उत्सवासारखे होतात — बिनधास्त, बेढब, ओरडणारे, विनासूत्र. रियाज, स्वर, सौंदर्य, सुसंवाद — हे सगळी शब्द त्यात हरवून गेली आहेत. एकेकाळी सूरांनी माणसाच्या मनाचा स्पर्श केला; आता फक्त आवाज मनाला डंख करतो. सगळ्यात विचित्र म्हणजे — या कार्यक्रमांची “पुनरावृत्ती”. वर्षानुवर्षं तेच कलाकार, तीच गाणी, तीच फुलं, तेच संवाद, तोच “मॉर्निंग सेट”. सर्जनशीलता गेली, नुसती पुनरावृत्ती जगते. प्रेक्षकही आता थकलेत, पण सवयीने येतात. कारण समाजात या सगळ्याला “संस्कृती” म्हणण्याची सवय झाली आहे. आपण ज्या कार्यक्रमावर टीका करतो, तोच दुसऱ्या दिवशी आपल्या सोसायटीच्या ग्रुपमध्ये शेअर करतो — “किती सुंदर पहाट होती!” हे किती मोठं सांस्कृतिक ढोंग आहे! आणि खरं सांगायचं झालं तर, या “दिवाळी पहाटे”चं काहीतरी भयंकर फॉसिलाइजेशन झालं आहे — म्हणजे जिवंत कला मृत झाली आणि तिचं केवळ बाह्य कवच उरलं आहे. कलाकार येतात, रियाज न करता गातात, प्रेक्षक मोबाईलवर शूट करतात, आणि सगळं संपलं की लाईक्स मोजतात. दिवाळीचा अर्थ काय राहिला? “प्रकाशाचा उत्सव” नव्हे, तर “स्पॉटलाइटचा उत्सव”. माणसाच्या मनाला पहाटेची नितळ शांतता आवडते. पण हे कार्यक्रम त्या पहाटेचा सत्यानाश करतात. ज्यावेळी पक्षी बोलायला लागतात, तेव्हाच स्पीकरचा आवाज त्यांचा किलबिलाट दडपून टाकतो. आणि आपण अभिमानाने म्हणतो — “ही आपली मराठी संस्कृती!” ही संस्कृती नाही, ही तिची शवयात्रा आहे, तीही ढोलताशासह. आजच्या दिवाळी पहाटेचं मुख्य सूत्र म्हणजे “सांस्कृतिक दिखाऊपणा”. कार्यक्रमाला कोण आला, कोणतं गाणं निवडलं, कोणत्या गायकानं किती मानधन मिळवेले— यापेक्षा महत्त्वाचं म्हणजे, कोणत्या राजकीय नेत्याने शुभेच्छा दिल्या, कोणत्या बँकेने प्रायोजकत्व केलं, आणि फोटो कोणत्या पेपरमध्ये आला. पहाट संपते तेव्हा लोक म्हणतात, “छान कार्यक्रम झाला.” पण कोणी विचारत नाही — “मनाला काय स्पर्शून गेले?” कारण मनाला स्पर्श व्हावा इतका निर्मळ अवकाशच उरलेला नाही. हे कार्यक्रम जणू संस्कृतीचा पिंजरा बनले आहेत. त्यात कला जिवंत नाही, ती “जतन” केलेली आहे — जशी शिल्पालयात ठेवलेली ममी असते. प्रेक्षक टाळ्या वाजवतात, पण त्या टाळ्यांमागे फक्त औपचारिकता आहे. दिवाळी पहाटेच्या गाण्यांवर एकेकाळी काव्याचा सुवास असायचा — “रात्रंदिवसाची वीण”, “पहाटेचा सूर्य”, “भावांचे प्रतिबिंब”. आज त्या काव्यातून काय उरलं? फास्ट बीटवर सजवलेलं भावगीत, आणि प्रेक्षकांच्या आवाजावर हरवलेली स्वरांची ओळख. हे पाहताना वाटतं की आपण संगीत ऐकायला नव्हे, तर स्वतःच्या आत्म्याचा आवाज हरवून टाकण्यासाठी एकत्र जमलो आहोत. सर्वात मोठा शोकांतिकेचा भाग म्हणजे — या कार्यक्रमांना “संस्कृती टिकवण्याचा उपक्रम” म्हणून समाजात सन्मान मिळतो. म्हणजेच ढोंगाला मान्यता मिळाली आहे. आयोजकांचे तोंड बघा — प्रत्येक जण “संस्कृतीचा वारसा पुढे नेतो” या टोनमध्ये बोलतो. पण त्या वारशाचं स्वरूप काय आहे? खोट्या भावनांचं प्रदर्शन, सेलिब्रिटींच्या हजेरीवर आधारित प्रतिष्ठा, आणि शुद्धतेपासून कोसो दूर गेलेली कला. या कार्यक्रमांचा समाजावर परिणाम काय? पहिला आणि भयानक परिणाम — आस्वादकतेचा ऱ्हास. लोक आता शांतता सहन करू शकत नाहीत. स्पीकर बंद झाला की त्यांना अस्वस्थता येते. हेच या कार्यक्रमांनी केलं — माणसाच्या “शांतपणे ऐकण्याच्या” क्षमतेचा नाश. जे लोक संगीताच्या नितळतेकडे आकर्षित व्हायचे, ते आता गोंगाट आणि दिखाऊपणाच्या मागे धावतात. दुसरा परिणाम — कलात्मकतेची घसरगुंडी आता कोणी बेसूर गायलं तरी चालतं, कोणी कविता विसरला तरी चालतं, फक्त कार्यक्रमात गर्दी हवी. जिथं कला ही गुणवत्तेची कसोटी होती, तिथं ती आता प्रेक्षकसंख्येची मोताज झाली आहे. “लोकांना आवडतंय ना?” या वाक्यानं सगळी अधोगती झाकली जाते. आणि तिसरा परिणाम — संस्कृतीची व्याख्या बदलली. संस्कृती म्हणजे “संवेदनशीलता, सौंदर्य, विचार, आत्मिक आनंद” असं होतं. आता संस्कृती म्हणजे “इव्हेंट, स्पॉन्सर, कव्हरेज, रील्स.” हे बदलणं म्हणजे अधोगतीचं सूचक. आपण म्हणतो — “संस्कृती टिकतेय.” पण खरं म्हणजे ती तगतेय, जगत नाही. हे सगळं पाहताना वाटतं — दिवाळी पहाट आता दिवाळीच्या आत्म्यावर झालेला अत्याचार आहे. प्रकाशाच्या उत्सवाची सकाळ आता लाइटिंग शो बनली आहे. स्वरांचा उत्सव आता साउंड चेक झाला आहे. आणि रसिकतेची परंपरा आता इंस्टाग्राम पोस्ट. एक प्रश्न आहे — दिवाळी पहाटचे हे कार्यक्रम आजही खरोखर आवश्यक आहेत का? खरं सांगायचं तर, “हो” आणि “नाही” दोन्ही उत्तरं यात आहेत. जर हे कार्यक्रम संगीताला नवा श्वास देत असतील, नव्या कलाकारांना मंच देत असतील, आणि श्रोत्याला अंतर्मुख करत असतील — तर हो, ते आवश्यक आहेत. पण जर ते गोंगाट, दिखाऊपणा, सेलिब्रिटींची मिरवणूक अशा स्वरुपाचे बनले असतील — तर उत्तर हे कार्यक्रम नकोत असे आहे. आजची समस्या ही आहे की, आपण कार्यक्रम करतो ते मनाला बरे वाटावे म्हणून नव्हे तर ते होतात मोबाईलसाठी. प्रत्येक गाणं, प्रत्येक संवाद, प्रत्येक क्षण कॅमेरासाठी रचला जातो. हेच सगळं या “पहाटेच्या” ऱ्हासाचे मूळ आहे. दिवाळी पहाट सुधारायची असेल, तर संस्कृतीचा खरा अर्थ पुन्हा आठवावा लागेल. संगीत म्हणजे आवाज नव्हे — तो मौनातून जन्मलेला भाव आहे. पहाट म्हणजे प्रकाश नव्हे — ते अंधारातून उमलणारे नवजीवन आहे. दिवाळी पहाटेचं पुनरुज्जीवन एका गोष्टीत आहे — सत्यता. सत्य सूर, सत्य भाव, आणि सत्य अनुभव. कलाकाराने पुन्हा स्वरांशी प्रामाणिक व्हावं लागेल. प्रेक्षकांनी पुन्हा “ऐकणं” शिकावं लागेल. आयोजकांनी “गर्दी” नव्हे, तर “गुणवत्ता” हे ध्येय ठेवावं लागेल. हे तीन घटक बदलले, की दिवाळी पहाट पुन्हा जिवंत होईल. एक छोटी सोसायटी, कमी बजेट, दोन गायक, एक तबला, एक हार्मोनियम — पण जर स्वर मनातून आले, तर ती दिवाळी पहाट देखणी होईल. आणि उलट — हजार स्पीकर्स, वीस कलाकार, पण भावना नसतील, तर तो कार्यक्रम म्हणजे फक्त दिवाळीचा मळका बॅनर. दिवाळी पहाटेचा खरा अर्थ म्हणजे “अंधारातून प्रकाशाकडे जाणे. ही भावना हरवली की कार्यक्रम उरतो, पण संस्कृती मरते. आपण आता ज्या वळणावर आहोत, तिथं ठरवावं लागेल — आपल्याला दिवाळी पहाट हवी आहे का, की दिवाळीचा गोंगाट? ----------------------

चाफा खुलला..

चाफा खुलला.. ----- समीर परांजपे --------- सकाळ अजून नीट उजाडलेली नसते. क्षितिजावरच्या प्रकाशाची पातळ रेघ धुक्यात विरघळते, आणि वाऱ्याच्या पहिल्या झुळुकीत काहीतरी ओळखीचं वाहत येतं — तो चाफ्याचा गंध. जणू रात्रभर झोपलेल्या आकाशाने फुलांच्या ओंजळीतून सूर्याला जागवावं असं काहीसं त्यात असतं. चाफा म्हणजे निसर्गाचा मृदू स्वर. त्याचं फूल गात नाही, पण हवेत एक मंद, न ऐकू येणारा सूर सोडून देतं. त्याच्या पांढऱ्या पाकळ्यांवर दवबिंदू मोत्यांसारखे विसावलेले असतात, आणि मधोमध पिवळ्या वर्तुळात जणू सकाळचा सूर्य डोळे उघडतो. आईच्या हातातला फुलांचे ताट असो वा नववधूच्या केसांमधील वेणी, चाफा नेहमी खुलून दिसतो. तो रंगानं साधा, पण भावानं गहिरा. त्याचं सौंदर्य उघड्या नजरेला नव्हे, तर शांत मनाला दिसतं. मला आठवतं, आमच्या जुन्या घराच्या अंगणात एक मोठं चाफ्याचं झाड होतं. दिवसभर त्या झाडाखाली बसून वारा ऐकायची सवय होती. जेव्हा वारा झाडाच्या फांद्यांवरून फिरायचा, तेव्हा फुलं हळूच हलायची — जणू कोणीतरी हळुवार हसतंय असं वाटायचं. त्या फुलांचा गंध इतका निरभ्र होता की, त्यात दिवसाचा थकवा वितळून जायचा. चाफा म्हणजे साधेपणाचं सौंदर्य. गुलाबासारखा ठसठशीत नाही, मोगऱ्यासारखा आडवळणाचा नाही. तो आपल्या अस्तित्वाबद्दल बोलत नाही, पण एकदा का फुलला, की त्याचा गंध पूर्ण वातावरण व्यापून टाकतो. त्याचं हे शांत सामर्थ्य मनाला शिकवतं — “शब्द न करता जगताही बोलता येतं.” कवी ग्रेस यांनी लिहिलंय, “चाफा बोलेना, चाफा पांढरा.” त्या ओळींत चाफ्याचं गूढ दडलेलं आहे. तो न बोलता सगळं सांगतो. त्याचं मौन हे त्याचं वाणी आहे. आणि कदाचित म्हणूनच, गळून पडलेलं चाफ्याचं फूलही आपल्याला दु:ख देत नाही — कारण ते गळताना देखील सुवास देतं. संध्याकाळी मंद प्रकाशात झाडाखालचं अंगण चाफ्याच्या पांढऱ्या पाकळ्यांनी भरलेलं दिसतं. त्या फुलांचं सौंदर्य मातीशी मिसळलेलं असतं, पण त्यांचा गंध हवेत टिकून राहतो. हेच तर आयुष्याचं रहस्य आहे — आपणही गळून गेलो, तरी आपल्यातून सुगंध रहावा. चाफा शिकवतो, की उमलणं हीच उपासना आहे. त्याला नायकीपणाचा गवगवा नको, की भक्तिभावाचा दिखावा नको. तो फुलतो, आपलं देऊन जातो, आणि मातीला परत जातो. एवढं शांत, एवढं प्रामाणिक जीवन किती सुंदर! शहरातल्या गोंगाटातही एखाद्या देवळाच्या कौलांवरून चाफ्याचा गंध आला की, मन अचानक भूतकाळात सरकून जातं. आईच्या केसात गुंफलेला तो फुलांचा वेणीगंध, मंदिराच्या पायरीवर चुरडलेली फुलं, आणि आकाशाकडे झेपावलेला त्या सुगंधाचा श्वास — हे सगळं पुन्हा जिवंत होतं. चाफा म्हणजे स्मृतींचं फूल. तो देव्हाऱ्यात असो, की वाटेवर गळून पडलेला असो — त्याचा गंध आपल्याला आपल्याशीच जोडतो. कधी तो आईसारखा वाटतो, कधी बालपणीसारखा, तर कधी प्रार्थनेसारखा. आणि म्हणूनच — जेव्हा चाफ्याचं फूल हातात घेतो, तेव्हा मनात एक शांत स्वर उमटतो. तो सांगतो — “सौंदर्य मोठं नसतं, ते सूक्ष्म असतं. गंध जिथे आहे, तिथे देव आहे.”

सिद्धी म्हणजे हृदयातील गहराई

सिद्धी म्हणजे हृदयातील गहराई - समीर परांजपे सिद्धी… हा शब्द जसा उच्चारला जातो, तसा तो फक्त कानाला ऐकू येत नाही; तो हृदयाच्या गहिराईतून उठतो, आत्म्याच्या प्रत्येक पेशीतून प्रवाहित होतो. हे नाव फक्त ओळख नाही, तर जीवनाच्या गूढ प्रवाहाचा अनुभव आहे, जसा लाटांवरून हलकी चमक पडते, तसेच आपल्या अंतरंगावर उजेड टाकतो. सिद्धी—अर्थाच्या, सौंदर्याच्या आणि गंधाच्या अदृश्य पण ओघवत्या संगमाचे प्रतीक आहे. सिद्धीचा स्पर्श जणू पहाटेच्या कोमल वाऱ्यासारखा आहे. त्यात एक गोड सरसराट आहे, एक हलकी झुळूक आहे, जी मनाच्या गडद कोपऱ्यातून हळुवार जणू सावलीतून प्रकाश ओतते. प्रत्येक अक्षर—“सि,” “द्ध,” “ी”—स्वतःमध्ये वेगवेगळ्या भावनांचा संगम घेऊन येते. “सि” मध्ये सौंदर्याची कोमलता आहे, जणू फुलांचा गंध; “द्ध” मध्ये दृढता आहे, जणू पर्वताच्या शिखरावरचा ठळक प्रकाश; आणि “ी” मध्ये गोडवा आणि अखंड उष्मा आहे, जणू समुद्राची अथांगता. सिद्धी ही व्यक्ती नसली तरी तिच्या नावाने जादू केली आहे. तिचा अनुभव फक्त दिसतो किंवा ऐकू येतो नाही, तो अनुभवला जातो—हळुवार, सजीव, आणि आत्म्याला हलवणारा. जणू एखाद्या शांत नदीच्या लाटांवरून उगवलेली पहाट, जिच्या प्रत्येक थेंबामध्ये सूर्याची ओढ आहे, तसेच सिद्धीची उपस्थिती आपल्याला आंतरिक सौंदर्याचा अनुभव देते. तिच्या नावाचा उच्चार ऐकताना, आपल्याला जाणवते की जीवनातील प्रत्येक क्षण, प्रत्येक आठवण आणि प्रत्येक स्वप्न आपल्यात मिसळलेले आहेत. सिद्धी हे नाव जणू काही फुललेल्या वसंताचे पहिल्या पानासारखे आहे—कोमल, गंधमय, आणि जीवनाने भरलेले. तिच्या नावातील प्रत्येक अक्षर एका नवीन फुलासारखे उघडते. “सि” मधील कोमलता, “द्ध” मधील तीव्र उर्जा, आणि “ी” मधील गोडवा मिळून एक सुंदर चित्र तयार करतात. आणि हे चित्र पाहताना आपल्याला जाणवते की जीवनाचा प्रत्येक रंग, प्रत्येक अनुभव, आणि प्रत्येक भावना सिद्धीच्या नावात गुंफलेले आहेत. सिद्धी—ही फक्त एक ओळख नाही, तर सौंदर्यशास्त्राची एक ओळ आहे. जिथे शब्द संपतात, तिथे तिचा अर्थ सुरू होतो. तिच्या नावात फक्त सुंदर अक्षरे नाहीत, तर एक अदृश्य ऊर्जा आहे, जी हृदयाच्या प्रत्येक ठोक्याला लयबद्ध स्पंदन देते. तिच्या उपस्थितीला आपण अनुभवतो—ती दिसत नाही, ती आपल्याला स्पर्श करते; ती फक्त ऐकू येत नाही, ती आपल्या अंतरंगाला हलकं हळुवार हलवते. सिद्धी जणू काही शांत सरिता आहे—हळुवार, मंद आणि सुसंगत. तिच्या नावात एक प्रवाह आहे, जो आपल्याला बहरायला लावतो, जसा पावसाच्या हलक्या थेंबांमध्ये झुलणारे पान हलते. तिचा प्रत्येक उच्चार, प्रत्येक ध्वनी आपल्या अंतर्मनात एक सुंदर लय निर्माण करतो, जणू एखाद्या संगीतातील कोमल सूर आपल्याला आपल्याच आत्म्याशी जोडतो. त्या लयीमध्ये आपल्याला स्वतःला शोधता येते, आठवणींच्या फुलांनी मन भरते, आणि जीवनाची गोडी अनुभवायला मिळते. सिद्धी म्हणजे फक्त यश किंवा सौंदर्य नाही; ती म्हणजे धैर्य, आत्मविश्वास, आणि अंतर्मनातील प्रकाशाचे प्रतीक आहे. हे नाव आपल्याला सांगते की प्रत्येक संकट, प्रत्येक वळण, आणि प्रत्येक संघर्ष आपल्याला अधिक सुंदर बनवतात. आणि त्या सुंदरतेचा अनुभव घेण्यासाठी फक्त सिद्धीच्या नावाचा उच्चार पुरेसा आहे—तो आपल्याला त्या प्रवाहात घेऊन जातो, जिथे प्रकाश, छाया, गंध आणि स्पर्श सर्व एकत्र मिसळलेले असतात. सिद्धी जणू काही स्वप्नांच्या बगिच्यात उगवलेली फुले आहे—प्रत्येक रंग, प्रत्येक गंध, प्रत्येक कोमल पाने आपल्याला त्या क्षणाचा आनंद घेण्यास भाग पाडतात. तिच्या नावात गुंतलेली प्रत्येक भावना, प्रत्येक लय, आणि प्रत्येक छटा आपल्याला हळुवारपणे हलवते, जणू एखाद्या प्रेमळ आठवणीने हृदयाला स्पर्श केलेले आहे. तिचा अनुभव केवळ शब्दांमध्ये नाही; तो प्रत्येक श्वासात, प्रत्येक स्मितात, प्रत्येक विचारात मिसळतो. सिद्धीच्या नावाचा उच्चार करणे म्हणजे त्या अदृश्य सौंदर्याला वारा देणे, जणू धुक्यात हरवलेला सूर्यकिरण आपल्याला उजेड दाखवतो. तिच्या नावामध्ये एक अशी लय आहे जी शब्दांच्या सीमांपेक्षा बाहेर जाऊन हृदयाला स्पर्श करते, आत्म्याला झकासते, आणि मनाच्या गडद खोलवर उजेड पसरवते. तिचा अनुभव एक प्रकारच्या संगीतासारखा आहे—कोणतेही उपकरण नसले तरी प्रत्येक आवाज, प्रत्येक स्पर्श, आणि प्रत्येक भावना एक सुंदर सुरात मिसळते. सिद्धी—ही जणू एक जागृत स्वप्न आहे. जिथे शब्द संपतात, तिथे तिचा प्रवास सुरू होतो. प्रत्येक विचार, प्रत्येक स्मित, प्रत्येक आठवण तिच्या नावाशी जोडलेली आहे. आणि या जोडणीतून आपल्याला जाणवते की सौंदर्य, आनंद, आणि जीवनाचा अर्थ केवळ बाह्य गोष्टीत नाही, तर आपल्या अंतरंगात दडलेले आहेत. सिद्धी फक्त नाव नाही; ती एक ऊर्जा आहे, एक अनुभव आहे, आणि एक प्रेरणा आहे. तिचा प्रत्येक उच्चार आपल्याला आपल्या अंतर्मनाशी जोडतो, आपल्या स्वप्नांना जागृत करतो, आणि आपल्याला जीवनाच्या प्रत्येक क्षणाला जिवंत अनुभवायला भाग पाडतो. तिचा प्रवास जणू समुद्राच्या अथांग लाटांवरून चालणाऱ्या सूर्यकिरणासारखा आहे—हळुवार, सुंदर, आणि अनंत. जगातील अनेक गोष्टी सौंदर्याने भरलेल्या आहेत, पण सिद्धी हे नाव त्या सर्व सौंदर्यांपेक्षा वेगळे आहे. हे नाव आपल्याला आठवते की प्रत्येक क्षण, प्रत्येक लहर, प्रत्येक भावना आपल्याला जीवनाच्या उच्च शिखरांवर घेऊन जाऊ शकते. आणि त्या शिखरावर पोहोचण्यासाठी फक्त सिद्धीच्या नावाचा उच्चार पुरेसा आहे—तो आपल्याला आपल्याच अंतर्मनाच्या प्रवाहात घेऊन जातो, जिथे प्रकाश, सौंदर्य, आणि गोडवा अखंड मिसळलेले असतात. सिद्धी—एक नाव, एक प्रवास, एक अनुभव, आणि एक स्वप्न. तिचा अनुभव प्रत्येकाच्या हृदयात, प्रत्येक श्वासात, प्रत्येक स्मितात मिसळतो. तिच्या नावाचा प्रत्येक उच्चार आपल्याला स्वतःच्या जीवनाच्या गोडवा आणि सौंदर्याचा अनुभव देतो. हे नाव फक्त ओळखण्यासाठी नाही, तर अनुभवण्यासाठी आहे—जणू पहाटेच्या हळुवार सूर्यकिरणासारखे, जे आपल्या जीवनात एक नवीन सुरुवात घेऊन येते.

तमाशा जगवणारा माणूस - मधुकर नेराळे, दै. दिव्य मराठी 3 डिसेंबर 2017 - समीर परांजपे

दै. दिव्य मराठीच्या 3 डिसेंबर 2017च्या रसिक या रविवार पुरवणीमधे प्रसिद्ध झालेला माझा लेख. या लेखाचा मजकूर, वेबपेज लिंक व जेपीजी फाइल सोबत दिली आहे.
http://m.epaperdivyamarathi.bhaskar.com/…/rasik/244/03…/0/4/
---
तमाशा जगवणारा माणूस
------------------------------
- समीर परांजपे
paranjapesamir@gmail.com
----------------
इंट्रो : मधुकर नेराळे म्हणजे तमाशा कलेचा ज्ञानकोश. त्या कलेविषयी नुसते पढतपांडित्य असलेला हा गृहस्थ नाही तर प्रत्यक्ष त्या मैदानात उतरून तमाशा कला जिवंत राहावी म्हणून झगडलेली ही असामी आहे. नेराळे यांना राज्य शासनातर्फे विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार जाहीर झाला आहे. त्या निमित्ताने मधुकर नेराळे यांच्याशी साधलेला हा सहजसंवाद.
------------------------------
‘पोटासाठी नाचते मी पर्वा कुनाची?’ ही लावणी कुठेही ऐकली तरी ओठांवर नाव येत, ते विठाबाई भाऊ मांग नारायणगावकर यांचेच. त्यांनी ही लावणीच काय तर संपूर्ण तमाशा कलाच अजरामर केली. अशा या खऱ्या अर्थाने तमाशासम्राज्ञी ठरलेल्या विठाबाई नारायणगावकर यांच्या नावे महाराष्ट्र शासनाने सुरु केलेला जीवनगौरव पुरस्कार यंदाच्या वर्षी तमाशा कलेच्या वृद्धीसाठी संपूर्ण आयुष्य वेचणारे हनुमान तमाशा थिएटरचे चालक मधुकर नेराळे यांना जाहीर करण्यात आला. तमाशा कलेत जीव ओतणाऱ्या कलावंतांच्या नावे असलेला पुरस्कार तमाशा कलेसाठी जीव पाखडणाऱ्या व्यक्तीला प्रदान होणार असल्याने जणू एक वर्तुळ पूर्ण झाले आहे. 
मधुकर नेराळे म्हणजे तमाशा कलेचा ज्ञानकोश. त्या कलेविषयी नुसते पढतपांडित्य असलेला हा गृहस्थ नक्कीच नाही. तर प्रत्यक्ष त्या मैदानात उतरून तमाशा कला जिवंत राहावी म्हणून झगडलेली ही झपाटलेली असामी आहे. त्यामुळे तत्वज्ञान व व्यावहारिक ज्ञान यांचा सुरेख संगम साधणारे त्यांचे तमाशाविषयक अनुभव ऐकणे म्हणजे बहर आणि बहार असा दुहेरी मामला आहे.
ज्यांच्या नावे त्यांना पुरस्कार जाहीर झाला, त्या विठाबाई नारायणगावकरांच्या आठवणींपासूनच संवाद सुरुवात झाली. मधुकर नेराळे गतस्मृतींना उजाळा देत सांगू लागले, `विठाबाई या तमाशा कलेतील कलंदर व्यक्तिमत्व. लावणी सादर करताना त्या स्वत:च्याच विश्वात हरवून ज्यायच्या. बापू मांग नारायणगावकर हे विठाबाईंचे वडील. त्यांचा स्वत:चा तमाशा फड होता. भाऊंच्या निधनानंतर मात्र विठाबाईंनी स्वत:चा तमाशा फड उभा केला. माझ्या वडिलांचाही एकेकाळी तमाशाफड होता. त्यामुळे भाऊ बापू मांग नारायणगावकरांपासून विठाबाईंपर्यंत साऱ्यांचेच नेराळे कुटुंबियांशी स्नेहाचे संबंध होते.'
`मी लहानपणी पं. राजारामजी शुक्ल यांच्याकडे काही वर्षे शास्त्रीय संगीताचे शिक्षण घेतलेले होते. मला गाण्याचे अंग आहे हे विठाबाईंना माहिती होते. कधी त्यांचा रंगभवनमध्ये कार्यक्रम असेल तर त्या मला हातात माईक देऊन एखादी लावणी गायला सांगायच्या. त्या लावणीवर स्वत: अदाकारी सादर करायच्या. विठाबाई नारायणगावकर असो किंवा महाराष्ट्रातील कोणताही तमाशा फड त्यांना मदत करणे हे मी माझे कर्तव्यच समजत आलेलो आहे. विठाबाईंना मी कधीही आर्थिक मदत केलेली नाही. मात्र त्यांना कधी मुंबईत असताना त्यांच्या फडासाठी काही सामान लागले, वस्त्रेप्रावरणे लागली तर ती ते आमच्याकडून घेऊन जात असत. काम झाले की ते सामान त्या परत आणून देत.'
`एकदा मी दिल्लीला काही कामासाठी गेलो असताना संगीत नाटक अकादमीत गेलो होतो. तेथील गृहस्थांना मला बघताच आनंद झाला. ते म्हणाले की, आम्ही विठाबाई नारायणगावकरांना अकादमीचा पुरस्कार देण्याचे ठरविले आहे पण त्यांचा पत्ताच आमच्याकडे नाही! तो तुम्ही द्याल का? मलाही ही बातमी ऐकून आनंद झाला. मी संगीत नाटक अकादमीला विठाबाई नारायणगावकरांचा नारायणगावचा पत्ता दिला मग त्यांना पुरस्काराचे अधिकृत पत्र संगीत नाटक अकादमीने पाठविले. संगीतकार भास्कर चंदावरकर हे संगीत नाटक अकादमीवर होते. त्यांनी अकादमीच्या पुरस्कारासाठी विठाबाईंचे नाव सुचविले होते हे नंतर मला कळले. संगीत अकादमीचा पुरस्कार जाहीर झाल्यानंतर मी नारायणगावला विठाबाईंकडे गेलेलो असताना त्यांनी अशी इच्छा व्यक्त केली की संगीत नाटक अकादमीच्या पुरस्कार सोहळ्यासाठी मी दिल्लीला त्यांच्याबरोबर यावे. पण त्यांनी या सोहळ्यासाठी स्वत:च्या कुटुंबियांना सोबत घेऊन जावे असे नम्रपणे सांगून मी त्यांना नकार दिला.'
विठाबाईंच्या नावाने राज्य सरकारच्या वतीने दिला जाणारा पुरस्कार एका वर्षी त्यांच्या कन्या मंगला बनसोडे करवडीकर यांनाही मिळाला होता ही आठवण करुन देताच मधुकर नेराळे यांच्या चेहऱ्यावर आनंदछटा उमटली. विठाबाईंच्या आठवणींमध्ये रंगलेला हा संवाद आता महाराष्ट्रातील तमाशा कलेची परंपरा व सध्याची स्थिती या विषयावर आला होता. 
मधुकर नेराळे यांचे वडिलोपार्जित हनुमान तमाशा थिएटर असल्याने वयाच्या पाचव्या वर्षापासून तमाशासोबत नेराळे यांची नाळ आपोआप जोडली गेली. त्यांच्या या थिएटरमध्ये १९६५ ते १९९४ पर्यंत अनेक तमाशा फडांनी रसिकांना मोहविले आहे. सन १९६९ मध्ये मधुकर नेराळे यांनी जसराज थिएटर ही संस्था स्थापन करुन तिच्या मार्फत ‘गाढवाचं लग्न’, ‘आतून किर्तन वरुन तमाशा’, ‘राजकारण गेलं चुलीत’, ‘उदे गं अंबे उदे’, ‘एक नार चार बेजार’, ‘पुनवेची रात्र’, ‘काजळी’ या सारख्या वगनाटयांचे सादरीकरण केले. मुंबई महाराष्ट्र, गोवा व दिल्ली येथे लोककलेचे व लावणीचे यशस्वी कला प्रदर्शन केले. १९९० ते १९९६ पर्यंत सांस्कृतिक कार्य संचालनालयाच्या तमाशा प्रशिक्षण शिबिराचे संचालक म्हणूनही त्यांनी काम केले आहे. या शिबिरांतून त्यांनी सुमारे १५० हून अधिक तमाशा कलावंत घडविले आहेत. अनेक तमाशा कलावंतांना कारकिर्द सुरु करण्यासाठी मोलाची मदत केली आहे. लावणीसम्राज्ञी यमुनाबाई वाईकर यांच्याबरोबर रंगमंचावर काम करण्याची संधी मधुकर नेराळे यांना संधी लाभली होती. हे सारे अनुभव गाठीशी बांधून मधुकर नेराळे तमाशाचे वर्तमान व भविष्य याकडे पाहात असतात.
मधुकर नेराळे सांगू लागले, ‘तमाशा कलावंतांचे आर्थिक प्रश्न आहेतच पण सरकारी जे नियम आहेत तेही अडथळा बनून उभे आहेत. त्या नियमांपैकी रात्री १० वाजता लाऊडस्पीकर बंद करणे हा एक मोठा अडथळा आहे. तमाशाच्या फडाचे तंबूमध्ये जे कार्यक्रम चालतात तिथे लाऊडस्पीकर लावले तरी त्याचा आवाज बाहेर जातोच ना. हे लाऊडस्पीकर रात्री दहा वाजता बंद करायलाच हवेत म्हणून पोलिसांनी केलेली दादागिरी सहन करावी लागते. मग पोलिसांना मॅनेज करुन कसातरी तो तमाशा फडाचा कार्यक्रम दहानंतर पुढे चालवायचा असे सगळे करावे लागते ही सध्याची मोठी समस्या आहे. दुसरी समस्या आहे ती म्हणजे तमाशा फडाच्या प्रत्येक दिवसाचे लायसन्स वेगळे काढावे लागते. परफॉर्मन्स लायसन्स, तिकिट सेलिंग लायसन्स, प्रिमायसेस लायसन्स असे बरेच असते. आम्ही मागे मागणी केली होती की, तिकिट सेलिंग लायसन्स हे एकाच जिल्ह्यामध्ये अख्ख्या जिल्ह्याचे द्यावे. म्हणजे प्रत्येक ठिकाणी तिकिट सेलिंग लायसन्स वेगळे काढावे लागते त्याऐवजी अख्ख्या जिल्ह्याला दिल्यानंतर ते कुठेही चालण्यासारखे आहे. परफॉर्मन्स लायसन्स जिथे कार्यक्रम असतो त्या तहसीलदाराकडून काढून घ्यावे लागते हे ठीक आहे. पण तिकिट सेलिंग आणि प्रिमायसेस लायसन्स जे आहे ते अख्ख्या जिल्ह्याचे एकाच ठिकाणी द्यावे किंवा महाराष्ट्रातून अशी लायसन्स मिळण्याची एकाच ठिकाणी सोय व्हावी. म्हणजे त्याकरिता जे वेगवेगळ्या ठिकाणी जाऊन लायसन्स काढावी लागतात, त्याच्यासाठी जी माणसे गुंततात, पैसा अडकतो व शेवटी पैसा दिल्याशिवाय लवकर काम होतच नाही ते सारे व्याप वाचतील. कारण तमाशाचे कार्यक्रम कसे आहेत की जरी आधी ठरवलेले असले तरी ऐनवेळी कार्यक्रमाचे ठिकाण बदलले की प्रत्येक वेळी वेगवेगळ्या नव्या ठिकाणी जाऊन कार्यक्रम करावे लागतात. तिथे लायसन्स नसतेच. मग त्यासाठी पुन्हा सरकारी अधिकाऱ्याला जाऊन भेटायचे म्हटले की भ्रष्टाचार आलाच. या साऱ्या मागण्या सरकारकडे करुनही १५ वर्षे झाली पण त्याचा विचार काही झाला नाही.'
नेराळे म्हणाले `तमाशा कलावंत आणि फड मालक असे दोन वेगवेगळे घटक दिसतात पण १९५७ पर्यंत ते एकत्र होते. त्यावेळी ते सहकारी तत्वावर तमाशा चालवायचे. म्हणजे जे काही उत्पन्न येईल ते सगळेजण सारखे वाटून घ्यायचे. पण १९५७ नंतर फड मालक व कलावंत हे वेगवेगळे घटक झाल्याने कलावंत हे पगारी झाले. फडमालक कलावंतांना पगार देणार व त्यांना कामाला ठेवणार. तमाशा फडांचा सीझन असतो त्यात त्यांचा २१० दिवस धंदा असतो म्हणजे दसऱ्यापासून अक्षयतृतीयेपर्यंत. ते त्याप्रमाणे आपल्या कार्यक्रमांचे नियोजन करतात. या २१० दिवसांमध्ये कलावंतांना जो पगार मिळतो त्यात हे २१० दिवस सोडल्यानंतर उरलेले जे दिवस आहेत त्यातील चार महिने म्हणजे पावसाळ्यात तमाशा फडांचे कार्यक्रम होत नाहीत. गणेशोत्सवाच्या का‌ळात दहा पंधरा दिवस झाले कार्यक्रम झाले तर. त्यामुळे या चार महिन्यांसाठी तमाशा फड मालक कलावंतांना जी रक्कम देत असतात त्याला तमाशा क्षेत्रात उचल असे म्हणतात. ती रक्कम फेडायची असते. दसऱ्यापासून ते अक्षयतृतीयेपर्यंतच्या २१० दिवसांमध्ये जो पगार कलावंतांना मिळतो त्यातून ही उचल रक्कम फेडायची असते. पण ही रक्कम कलावंतांकडून फेडली जात नाही. म्हणून पुढच्या वर्षासाठी पुन्हा कलावंतांना रक्कम द्यावी लागते. असे केल्यामुळे तमाशा फड मालकाकडून घेतलेल्या पैशाचे ओझे कलावंतांच्या डोक्यावर वाढत जाते. या सगळ्या दुश्चक्रामुळे त्या आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल कलावंतांना वेठबिगारासारखे राबविले जाते. त्या कलावंतांच्या कलात्मक गुणवत्तेचे अस्तित्व लक्षात ठेवले जाते. या कलावंतांना कायद्याचे कोणतेही आर्थिक संरक्षण नाही. जे तमाशा फडमालक आहेत हे कलावंतांमधूनच आलेले असतात. तमाशा फड मालकांकडेही पैशाची फार सोय नसते. मग २०१ दिवसांतले जे यात्रेचे कार्यक्रम असतात ते तमाशा फड मालक ठेकेदारांना िवकतात. त्याच्या बदल्यात ते अॅडव्हान्स रक्कम ठेकेदारांकडून घेतात. हीच रक्कम तमाशा फड मालक कलावंतांना वाटतात. त्यामुळे तमाशा फड मालकाकडील रक्कमही त्यामुळे जवळजवळ संपुष्टात येते. त्यामुळे दरवर्षी ठेकेदाराकडून पैसे मिळाले तर तमाशा फड मालक कलावंतांना पैसे वाटू शकतो. ही तमाशा फड मालकाची अवस्था असते. त्यामुळे नरेंद्र तिडके कामगारमंत्री असताना आम्ही कामगार मंत्रालयाला एक कायदा करायला सांगितला होता. त्यावेळी मी तमाशा कला-कलावंत विकास मंदिर या संस्थेचा कार्याध्यक्ष होतो, अजूनही आहे. त्या कायद्यासंदर्भातील प्रस्तावात आम्ही म्हटले होते की, तमाशा कलावंतांना बारमाही पगार मिळावा म्हणजे त्यांना कुटुंबाचा उदरनिर्वाह चालवायला बरे पडेल. आठ महिने काम करुन त्यांना बारा महिन्याचा पगार कसा देणार? आठ महिन्यामध्ये कलावंतांना एकही सुट्टी देत नाहीत. या कलावंतांना आठवड्यातून शनिवार व रविवार अशी सुट्टी धरली तर आठ महिन्याचे ६४ दिवस सुट्टीचे होतात म्हणजे दोन महिन्यापेक्षा थोडे जास्त. त्यामुळे आठ महिन्यांसोबतच या दोन महिन्यांचा कलावंतांना अतिरिक्त पगार देण्यात यावा. शेवटी कलाकार हे कामगार म्हणूनच धरले जातात. त्यामुळे त्यांना आठवड्यातून सुट्टी ही त्यांना मिळालीच पाहिजे. आता उरलेले अजून दोन महिने. त्यात गणेशोत्सवाचे १५ दिवस कार्यक्रम होतात. त्यावेळी कार्यक्रम कितीही होवो कलावंतांना त्या महिन्याचा पगार द्यावा आणि फड मालकाला मिळालेल्या आर्थिक फायद्यातून उरलेल्या अजून एक महिन्याचा पगार बोनस म्हणून द्यावा. असे चार महिन्याचे चार पगार वाटून दिले तर कलावंतांना तमाशा फड मालकाकडून उचल घेण्याची गरज पडणार नाही. यासाठी कायदा करावा व कलावंतांना संरक्षण द्यावे. शेवटी माणूस कायद्याला घाबरतो. पण त्यावेळच्या सरकारने मान्य केली नाही. त्यामुळे तमाशा फडमालक व कलावंतांना आर्थिक संरक्षण नाही. आताच्या राज्य सरकारने हा कायदा करायला हवा. '
तमाशा क्षेत्रातील लोकांसाठी असलेला विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार पुरस्कार फक्त तमाशा क्षेत्रातील लोकांनाच का दिला पाहिजे, इतर क्षेत्रातील लोकांना का द्यायचा नाही असा वाद यंदाच्या वर्षी सुरु होता. त्याबाबत मधुकर नेराळे म्हणाले की, या वादाशी मी सहमत नाही. तुम्ही लता मंगेशकर पुरस्कार नाट्य परिषदेच्या माणसाला द्याल का? लोककलावंतांना द्याल का? मग तमाशा क्षेत्रातील पुरस्कार तमाशा क्षेत्रातल्याच लोकांना का द्यायचा नाही? त्यामुळे यंदा याबाबत झालेला वादच चुकीचा होता असे माझे स्पष्ट मत आहे.
मधुकर नेराळे हे पठ्ठे बापूराव साहित्य संगीत लोककला अकादमीचे सदस्य व अखिल भारतीय मराठी शाहीर परिषदेचे कार्याध्यक्षही आहेत. नेराळे यांनी यंदा अमृतमहोत्सवी वर्षात पदार्पण केले आहे. तमाशा कलेविषयी बोलताना ते एखाद्या तरुणाच्या उत्साहाने बोलतात. त्यांच्या या बोलण्याला एक वजन आहे कारण त्यांनी तमाशासाठी खूप महत्वाचे कार्य केले आहे. या समर्पित व्यक्तिच्या पाया पडून तेथून जाणे मग साहजिकच होते नाही का?

पृथ्वी थिएटर : शशी कपूर यांच्या नाट्यप्रेमाचे वास्तवरुप - समीर परांजपे, दै. दिव्य मराठी 5 डिसेंबर 2017

प्रख्यात अभिनेते शशी कपूर यांची याद जागविणारा हा मी लिहिलेला लेख दै. दिव्य मराठीच्या 5 डिसेंबर 2017च्या अंकात प्रसिद्ध झाला आहे. त्या लेखाची वेबपेज लिख तसेच मजकूर व जेपीजी फाइलही सोबत दिली आहे.
http://m.epaperdivyamarathi.bhaskar.com/…/256/05122017/0/11/
------
पृथ्वी थिएटर : शशी कपूर यांच्या नाट्यप्रेमाचे वास्तवरुप
- समीर परांजपे
paranjapesamir@gmail.com
---
शशी कपूर यांच्या चित्रपटांतील योगदानाबद्दल नेहमीच बोलले जाते पण त्यांनी रंगभूमी समृद्ध व्हावी म्हणून जे प्रयत्न केले त्याविषयी सांगणे आवश्यक आहे. हिंदी चित्रपटसृष्टीतील महान अभिनेते पृथ्वीराज कपूर यांच्याकडून राज कपूर, शम्मी कपूर, शशी कपूर या तीनही मुलांना चित्रपट व नाटकाचा सांस्कृतिक वारसा मिळाला. त्यापैकी राज व शम्मी कपूर हे चित्रपटांमध्येच जास्त रमले. मात्र शशी कपूर यांनी चित्रपट व नाटक या दोन्ही क्षेत्रांत महत्वाचे योगदान दिले. 
पृथ्वीराज कपूर यांनी अनेक चित्रपटांत काम केलेले असले तरी त्यांचे पहिले प्रेम नाटकांवर होते. त्यामुळे १९४४ साली पृथ्वी थिएटर ही नाटक कंपनी स्थापन केली होती. ही कंपनी दौरे काढून नाटक करीत असे. पृथ्वी थिएटर नाटक कंपनी १६ वर्षे चालली. भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात देशातील युवकांनी सहभागी व्हावे यासाठी त्यांना प्रोत्साहित करणारी नाटके पृथ्वीराज कपूर सादर करीत असत. त्याचबरोबर हिंदु व मुस्लिम यांच्यात बंधुभाव नांदावा म्हणून पृथ्वीराज कपूर यांनी सादर केलेल्या पठाण या नाटकाचे शेकडो प्रयोग तेव्हा झाले होते. मात्र नंतरच्या काळात चित्रपटांचा इतका बोलबाला सुरु झाला की, नाटक कंपन्यांचे वैभवाचे दिवस ओसरु लागले. त्यामुळे अखेर पृथ्वी थिएटर ही नाटक कंपनी बंद करुन पृथ्वीराज कपूर आपले सारे लक्ष चित्रपटांवर भूमिका करण्यावर केंद्रित केले. 
आपल्या पृथ्वी थिएटर या नाटक मंडळीला हक्काची वास्तू हवी असे स्वप्न पृथ्वीराज कपूर यांनी कायमच उराशी बाळगले होते. त्यासाठी त्यांनी १९६२ साली जुहू येथील एक प्लॉट लीजवर घेतलेला होता व तिथे ते एक तात्पुरता रंगमंचही उभारला होता. मात्र प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे पृथ्वीराज कपूर यांना पृथ्वी थिएटरची कायमस्वरुपी वास्तू उभारण्यासाठी जोमाने प्रयत्न करणे शक्य झाले नाही. पृथ्वीराज कपूर यांचे २९ मे १९७२ रोजी निधन झाल्यानंतर त्यांच्या स्मृतिप्रित्यर्थ नेमके काय करावे असे विचार कपूर मंडळी करीत होती. ज्या वर्षी पृथ्वीराज कपूर यांचे निधन झाले त्याच वर्षी नेमके त्यांनी थिएटर बांधण्यासाठी घेतलेल्या प्लॉटच्या लीजची मुदत संपत होती. जुहू येथील तो प्लॉट कपूर घराण्यातील लोक विकत घेतील का अशी विचारणा झाल्यानंतर शशी कपूर व जेनिफर कपूर पुढे आले. पृथ्वीराज कपूर यांचे थिएटर बांधायचे स्वप्न आपण पूर्ण करायचे असा मनाशी निर्धार करुन तो प्लॉट शशी कपूर यांनी विकत घेतला. 
वेद सेगन या वास्तुविशारदाने रंगभूमीच्या साऱ्या गरजा लक्षात घेऊन पृथ्वी थिएटरच्या वास्तूचा आराखडा तयार केला. त्यानूसार जुहू चर्च मार्गावरील पृथ्वी थिएटरची वास्तू बांधली गेली. या थिएटरच्या वास्तूची बांधणी होत असताना त्यावर शशी कपूर यांच्या पत्नी जेनिफर कपूर बारीक लक्ष ठेवून होत्या. ५ नोव्हेंबर १९७८ पासून पृथ्वी थिएटरची वास्तू रंगभूमीच्या सेवेत रुजू झाली. नाट्यधर्मींच्या सेवेसाठी नुसते थिएटर बांधले म्हणजे आपले उत्तरदायित्व पूर्ण झाले असे मानणाऱ्यांतले शशी व जेनिफर दोघेही नव्हते. या थिएटरमध्ये रंगभूमीला पोषक ठरतील असे नवेनवे प्रयोग होत राहिले पाहिजेत ही जाणीव पहिल्यापासून या दोघांनी तेथे कार्यरत असणाऱ्या लोकांमध्ये रुजविली. श्री पृथ्वीराज कपूर मेमोरियल ट्रस्ट अँड रिसर्च फाऊंडेशन या संस्थेची स्थापना करुन हिंदी नाटके व परफॉर्मिंग आर्टला जास्तीत जास्त लोकांसमोर नेण्याचा उद्देश शशी कपूर व जेनिफरने ठेवला. हे काम पृथ्वी थिएटरच्या मार्फत त्यांनी जोमाने केले.
जेनिफर कपूर यांनी पृथ्वी थिएटरच्या संचालनात संपूर्ण लक्ष घातले होते. १९८४ सालापर्यंत जेनिफर यांनी या थिएटरचे विश्वस्त म्हणून काम पाहिले. शशी कपूर हे पृथ्वी थिएटरचे व्यवस्थापकीय संचालक होते. पण जेनिफर यांच्या निधनानंतर थिएटरचे दैनंदिन कामकाज त्यांचा मुलगा कुणाल कपूर व संजाना कपूर पाहू लागले. 
पृथ्वी थिएटरची स्थापना झाल्यानंतर सादर झालेल्या पहिल्या नाटकांमध्ये गो. पु. देशपांडे लिखित उध्वस्त धर्मशाळा या नाटकाच्या हिंदी रुपांतरणाचा समावेश होता. त्यामध्ये नासीरुद्दीन शाह, ओम पुरी, बेंजामिन गिलानी यांनी काम केले होते. त्यानंतर इंडियन पीपल्स थिएटर असोसिएशनने (इप्टा) सादर केलेले व एम. एस. सत्यू यांनी दिग्दर्शित केलेल्या बकरी या हिंदी नाटकाचा प्रयोग सादर करण्यात आला होता. पृथ्वी थिएटरने स्थापनेपासूनच नेहमीच वेगळ्या धाटणीच्या व प्रयोगशील नाटकांना प्रोत्साहन दिले आहे. पृथ्वी थिएटर सुरु झाले त्यावेळी मराठी रंगभूमीवरही प्रयोगशील प्रवाह वाहातच होते. पण मुंबईत इंग्रजी नाटकांचा दक्षिण मुंबई परिसरात जास्त बोलबाला होता. गुजराती रंगभूमीवर फार्सनी धुमाकूळ घातला होता. या सग‌ळ्यातून वेगळी वाट काढून पृथ्वी थिएटरने हिंदी नाटकांना सक्रिय मदत केली. आपले नाट्यगृह इतरांपेक्षा कमी भाडे आकारुन शशी व जेनिफर कपूर हिंदी नाट्यकर्मींना उपलब्ध करुन देत असत. त्यामुळे १९७०च्या दशकात मुंबईत हिंदी नाटकांमध्ये जे प्रयोगशील वातावरण तयार झाले त्यात शशी व जेनिफर कपूर यांचाही सहभाग होता असे म्हटले तर ते वावगे ठरणार नाही. १९८३ साली पृथ्वी थिएटरला पाच वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल जो नाट्योत्सव झाला त्यात या कालावधीत पृथ्वी थिएटरमध्ये जी सर्वोत्कृष्ट नाटके सादर करण्यात आली होती ती पुन्हा दाखविण्यात आली. नाटकांशी असलेले या थिएटरचे प्रेम इतके आगळे होते की अगदी जेनिफर कपूर यांचे निधन झाले त्या दिवशीही नाट्यगृह बंद न ठेवता त्या दिवशीही तिथे नाटकांचे प्रयोग झाले. 
१९९०च्या सुरुवातीला शशी व जेनिफर कपूर यांची मुलगी संजना हिने पृथ्वी थिएटरच्या कामकाजात लक्ष घालायला सुरुवात केली. अर्थात तिला शशी कपूर यांचे मार्गदर्शन लाभत होतेच. त्यातूनच संजना कपूरने पृथ्वी प्लेअर्स व लिटल पृथ्वी थिएटर्स (बालरंगभूमीिवषयक उपक्रम) असे दोन उपक्रम सुरु केले. पृथ्वी थिएटरच्या कार्याची दखल घेऊन भारत सरकारने एक विशेष टपाल तिकीटही काढले. आज पृथ्वी थिएटरमध्ये दरवर्षी विविध नाटकांचे ५४० शोज होतात. तेथील नाट्यमहोत्सवात कधी कधी मराठी नाटकेही सादर होतात. विविध भाषांतील रंगभूमीवरचे प्रवाह आपल्या रंगमंचावर यावेत यासाठी पृथ्वी थिएटरचे संचालक धडपडत असतात. त्यांना ही दूरदृष्टी शशी व जेनिफर कपूरमुळे. त्यांच्या नाट्यप्रेमाची ज्योत जिथे अखंड तेवत असते त्या पृथ्वी थिएटरच्या वास्तूलाही शशी कपूर यांच्या निधनाने नक्कीच गदगदून आले असेल.

जिंगलचा जादूगार - लुईस बँक्स - दै. दिव्य मराठी दि. १० डिसेंबर २०१७. - समीर परांजपे

लुईस बँक्स या भारतीय जाझ संगीतक्षेत्रातील पितामहाबद्दल त्यांचे मित्र व संगीतकार अशोक पत्की यांच्याशी संवाद सांगून त्यावर आधारित मी लिहिलेला लेख दै. दिव्य मराठीच्या १० डिसेंबर २०१७च्या रसिक पुरवणीमध्ये प्रसिद्ध झाला आहे. त्या लेखाची वेबपेजलिंक व टेक्स्ट व जेपीजी फाइल सोबत दिली आहे.
https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAG-HDLN-sameer-paranjape-write-about-louis-baoks-5765555-PHO.html
http://m.epaperdivyamarathi.bhaskar.com/magazine/rasik/244/10122017/0/4/
---
जिंगलचा जादूगार
--
- समीर परांजपे
paranjapesamir@gmail.com
---
लुईस बँक्स म्हणजे भारतीय जॅझ संगीताचे पितामह. पाश्चिमात्य संगीतावर विलक्षण प्रभुत्व असलेल्या लुईस यांनी आपल्या संगीताने त्यांनी रसिकांना व स्वत:ला चिरतरुण ठेवले. अशा या असामीच्या वयाला पंच्याहत्तर वर्षे पूर्ण झाल्याच्या बातमीवर अनेकांचा विश्वास बसला नाही. पण ते खरे होते. त्यानिमित्त मुंबईत नुकत्याच झालेल्या एका कार्यक्रमात अनेक नामवंत गायक-वादकांनी आपली कला सादर करुन लुईस बँक्सच्या प्रदीर्घ संगीत कारकिर्दीला मानाचा मुजरा केला. त्या लुईस बँक्स यांच्या सांगितिक कारकिर्दीबद्दल त्यांचे मित्र संगीतकार अशोक पत्की यांच्याशी साधलेला हा संवाद.
---
`मिले सूर मेरा तुम्हारा...' या साडेतीन मिनिटांच्या जिंगलचे सूर निनादू लागले दूरदर्शनवरुन १९८८ साली. सर्वांच्याच मनाचा ठाव घेतला या गाण्याने. मिले सूर मेरा तुम्हाराचे मुळ कडवे हिंदीतून लिहिले होते प्रसून पांडे यांनी. तेच कडवे आणखी १२ भाषांत अनुवादित करण्यात आले. विविध भाषांमध्ये नामवंत गायकांनी आळवलेल्या `मिले सूर मेरा तुम्हारा' या जिंगलची मुळ भैरवीतील चाल बांधली होती प्रख्यात संगीतकार अशोक पत्की यांनी. ही जिंगल जेव्हा सुरू होते तो प्रारंभीचा वाद्यमेळ, प्रत्येक भाषेतील कडव्यामध्ये येणारा तसेच हे गाणे जेव्हा अंतिम चरणापर्यंत येते तेव्हा कानावर पडणारा वाद्यसाज ही म्युझिक अॅरेंजमेंटची सगळी किमया होती लुईस बँक्स यांची. त्यांचे संगीतातील कर्तृत्व विविधांगी आहे. लुईस बँक्स म्हणजे जिंगल्सचा जादूगार. लुईस बँक्स म्हणजे भारतीय जॅझ संगीताचे पितामह. पाश्चिमात्य संगीतावर विलक्षण प्रभुत्व असलेल्या लुईस यांनी आपल्या संगीताने त्यांनी रसिकांना व स्वत:ला चिरतरुण ठेवले. अशा या असामीच्या वयाला पंच्याहत्तर वर्षे पूर्ण झाल्याच्या बातमीवर अनेकांचा विश्वास बसला नाही. पण ते खरे होते. त्यानिमित्त मुंबईत नुकत्याच झालेल्या एका कार्यक्रमात उस्ताद झाकिर हुसेन, शंकर महादेवन, शिवमणी, रवी चारी, राकेश चौरसिया, जीनो बँक्स, श्रीधर पार्थसारथी, शेल्डन डिसिल्व्हा आणि कार्ल पीटर्स आदी नामवंतांनी आपली कला सादर करुन लुईस बँक्सच्या प्रदीर्घ संगीत कारकिर्दीला मानाचा मुजरा केला.
`मिले सूर मेरा तुम्हारा' असे लुईस बँक्सबरोबर ज्यांचे सुरेल नाते जुळले ते संगीतकार अशोक पत्की यांची सांगितिक वाटचाल एकमेकांना समांतर अशीच आहे. अशोक पत्की यांनी आजवर दहा हजार जाहिरातींच्या जिंगल्स तयार केल्या तर लुईस बँक्स यांनी पंधरा हजार जाहिरातींच्या जिंगल्स. अशोक पत्की लुईस बँक्स यांच्या नादमयी आठवणी सांगू लागले `मिले सूर मेरा तुम्हारा या जिंगलच्या १३ भाषांतील कडव्यांचे ध्वनिमुद्रण पूर्ण झाले. सगळ्या भाषांतील कडव्यांचे तुकडे आम्ही रेकॉर्ड केले होते. हे सारे मग लुईस बँक्स यांच्याकडे सुपूर्द करण्यात आले. या जिंगलचे पहिल्यापासून टेक ऑफ घेणे व तिला क्लायमेक्सला नेऊन सोडणे हे काम लुईस बँक्सनी अप्रतिमरित्या केले आहे. प्रत्येक भाषेतील कडव्यांना चपखल बसेल असे म्युझिक अॅरेंजमेंट त्यांनी केले. या जिंगलसाठी जर तुम्ही मला शंभर गुण देणार असाल तर लुईस बँक्स यांना दोनशे गुण दिले पाहिजे. एखादे कमळ फुलते त्याप्रमाणे त्यांच्या म्युझिक अॅरेंजमेंटने ही जिंगल बहरली आहे.'
`लुईस हे मुंबईत येण्यापूर्वी कोलकातात हॉटेलमध्ये जॅझ बँडमध्ये वाजवायचे असे मला कळले होते. मनोहरीसिंग हे आर. डी. बर्मन यांचे अॅरेंजर होते. ते व लुईस बँक्स हे नातेवाईक. मनोहरीसिंग यांनी लुईसना मुंबईत आणले. तेव्हा आर. डी. बर्मन यांचा जमाना होता. आर. डी. बर्मन यांच्या संगीत दिग्दर्शनाखाली गाण्यांमधे वाद्यवादन करण्याचे काम लुईस करु लागले. मीही आर.डी. कडे दहा वर्षे काम केले आहे. शोलेपर्यंत मी आरडीकडे होतो. आरडीकडेच माझी लुईस बँक्सशी ओळख झाली. मला स्वतंत्रपणे जिंगल करण्याचे काम मिळाले की मग लुईसला सांगायचो की जरा माझ्याकडे वाजवायला ये. तेव्हा या वाद्यवादनाचे मानधन मिळायचे साडेसातशे रुपये. १९८०चा हा काळ होता. तेव्हा ही मानधनाची रक्कम मोठीच होती. लुईस काय किंवा फ्रँको, झरीन दारुवाला, हरिप्रसाद चौरसिया असे त्यावेळचे अनेक वादक माझ्याकडे काम करायला प्रेमाने तयार व्हायचे. लुईस बँक्सचे यांचे वैशिष्ट्य असे की ते पाश्चिमात्य संगीतात माहिर होते. संगीतात जे जे नवीन तंत्रज्ञान यायचे ते बँक्स लगेच आत्मसात करायचे. पाश्चिमात्य वाद्य कसे वाजवायचे हे शिकण्यासाठी लोक लुईस यांच्याकडे आवर्जून यायचे. बँक्स सिंथेसायझरची कॉड कसे देतात हे पाहाणेही खूप काही शिकवून जायचे. लुईस बँक्स व केरसी लॉर्ड हे आर.डी.कडे सिंथेसायझर वाजवायचे. लुईस बँक्स यांना संगीतातल्या नवनवीन गोष्टी शिकण्याची आवड होती. आपल्याला पाश्चिमात्य संगीत उत्तम येते या गोष्टीवरच ते समाधानी राहिलेत असे कधी झालेले नाही. त्यांना आपल्याकडील संगीताचे ज्ञान दुसऱ्यांना देण्यात आनंद वाटतो. मीही त्यावेळी थोडेफार सिंथेसायझर वाजवायचो. त्यावेळी मग ते मला आवर्जून सांगायचे की सिंथेसायझरची अमुक एक कॉड वाजविली की हा स्वर मिळतो, दुसरी कॉड वाजविली की अजून वेगळा स्वर मिळतो वगैरे...जेव्हा ते मी संगीत दिलेल्या जिंगलमध्ये वाद्यवादनासाठी यायचे तेव्हा आवर्जून विचारायचे की ही जिंगल कोणत्या रागात बनविली आहे? कोणत्या पद्धतीने ती गायली जाणार आहे? लुईस बँक्स हे ज्या जिज्ञासूपणे हे प्रश्न विचारायचे त्याचे कारण त्यांची विनम्रता व सतत वेगळे शिकत राहाण्याचा स्वभाव. नाहीतर एखादा म्हणाला असता की, मला या जिंगलमध्ये वाजविण्याचे अमुक इतके पैसे मिळत आहेत. मी कशाला बाकीच्या चौकशा करीत बसू? पण असा व्यवहारी विचार लुईस बँक्स यांनी कधीच केला नाही. या सगळ्या गुणांमुळे आम्हा दोघांची चांगली गट्टी जमली होती.'
अशोक पत्की सांगत होते ` एकदा लुईस बँक्सना मी म्हटले की माझ्या जिंगलसाठी तुम्ही वाजवता. खरे तर तुम्हाला तुमच्या कामाचे जास्त पैसे मिळाले पाहिजेत पण माझे बजेटच कमी असते. मी तुम्हाला वाद्यवादनाचे इतर नामवंत देतात त्याप्रमाणे दोन ते तीन हजार रुपये मानधन देऊ शकत नाही. त्यावर लुईस बँक्स मला म्हणाले त्याची चिंता करु नका. मी तुमच्यासाठी वेळप्रसंगी मोफतही काम करेन. पण त्यांच्याकडून कमी पैशात काम करुन घेणे मलाही आवडत नव्हते. त्यामुळे नंतर मी त्यांना वाजविण्यासाठी बोलाविण्याचे कमी केले. मी संगीत दिलेल्यापैकी किमान १०० जिंगलमध्ये तरी लुईस बँक्स यांनी वाद्यवादन केले असेल.'
`लुईस बँक्स व वनराज भाटिया यांना पाश्चिमात्य संगीताबद्दल लेक्चर देण्यासाठी अमेरिका, इंग्लंड अशा अनेक देशांत बोलाविले जाते. भारतीयांसाठी ही बाब निश्चितच अभिमानाची आहे. लुईस बँक्स यांचा स्वभाव गोड आहे. ते कुणाशीही स्पर्धा करत नाही. सिंथेसायझर वादनाचे त्यांनी मला स्वत: बोलावून धडे दिले. हा त्यांचा मोठेपणा आहे. दुसऱ्याला शिकविण्यात त्यांना आनंद वाटतो. अशा या सुस्वभावी माणसाला आमच्या संगीतक्षेत्रात काही लोकांनी खूप छळले आहे. आता मी त्यांची नाव घेत नाही. दुसरा कोणी येऊन आपल्या पुढे जाऊ नये म्हणून मत्सरी लोकांकडून असा त्रास एखाद्याला दिला जातो. लुईस बँक्स उत्तम सिंथेसायझर वाजवतात अशी किर्ती पसरलेली होती. पूर्वी सकाळी नऊ ते अकरा या वेळेत वादकांची रिहर्सल व्हायची. अकरा वाजता गायक किंवा गायक यायचे. तोपर्यंत वादकांनी नाश्ता वगैरे करुन घेण्यासाठी त्यांना स्टुडिओबाहेर जाऊ दिले जायचे. हे सगळे वादक बाहेर गेले की कोणीतरी लुईस बँक्सच्या सिथेंसायझरचे एखादे बटन बदलून ठेवायचा. त्यामुळे त्या वाद्याचा आवाज बदलायचा. सेटिंग बदलायचे. लुईस बँक्स रडवेले होतील इथपर्यंत असा त्रास काही जणांनी त्यांना दिला. त्यामुळे नंतर लुईस बँक्सनी फिल्म लाईनच काही काळ सोडून दिली होती. आपले काहीतरी स्वतंत्र करायला हवे या विचाराने मग ते जिंगल्सकडे वळले. तेथे त्यांनी जे भव्य काम केले ते आज आपल्यापुढे आहे.'
`आजही कोणतीही जिंगल वाजून संपली की एक सिग्नेचर ट्यून येते. तिचे चार नोट वाजतात. ती लुईस बँक्स यांनी तयार केली आहे. लुईस बँक्सचा स्वभावही चांगला आहे, वादनही चांगले आहे. अशा गुणांमुळे लोक त्यांना मान देतात. आताच्या संगीताचे बिघडलेले स्वरुप बघून लुईस बँक्सनाही नक्कीच त्रास होत असेल. आता नवीन तंत्रज्ञानामुळे संगीतातही सगळे रेडिमेड मिळते आहे. त्यामुळे क्रिएटिव्हीटी मारली जात आहे.' असे सांगून अशोक पत्की यांनी या संवादाला पूर्णविराम दिला. लुईस बँक्स व अशोक पत्की हे दोघेही प्रसिद्धीपराड्मुख. काहीसे अबोलही. या दोघांमधील स्नेहबंध जाणून घेताना कधी त्यात गुंतून व गुंगून गेलो हे कळलेच नाही.
हमारा लुईस बँक्स...
भारतीय जॅझ संगीतातील गॉडफादर असा ज्यांचा गौरव होतो त्या लुईस बँक्स यांनी संगीतकार म्हणून या क्षेत्रातील प्रत्येक बाजू आत्मसात केली आहे. चित्रपटांच्या गाण्यांची रचना ते ध्वनिमुद्रण यांपासून सर्वच अंगांमध्ये ते वाकबगार आहेत. पण त्यांची संगीत जगातला ओळख आहे ती ‘की-बोर्ड किंग’ म्हणून. इंडीपॉप, प्रागतिक आणि समकालीन जॅझ तसेच इंडो जॅझ फ्युजनमध्ये त्यांनी लीलया काम केले आहे. ग्रॅमी पुरस्कारासाठी नामांकन झालेला लुईस बँक्स यांनी ज्या जाहिरात जिंगल्स बनविल्या त्यातील गोल्ड स्पॉट- द झिंग थिंग, कॅडबरी– क्या स्वाद है, हमारा बजाज यांसारख्या जाहिरातींच्या जिंगल खूपच लोकप्रिय झाल्या होत्या. बँक्स यांनी हम, हुकुमत, बरसात, डुप्लिकेट, औजार, दिव्यशक्ती आणि सुर्यवंशी आदी चित्रपटांसाठी पार्श्वसंगीत तयार केले आहे. चित्रपट, टीव्ही मालिका आणि टीव्ही टॉक शो, जाहिराती, नाटके, राष्ट्रीय एकात्मता चित्रपट, लघुपट आणि फॅशन शो यांसारख्या वैविध्यपूर्ण माध्यमांमध्ये काम करणारे ते एकमेव संगीतकार आहेत. ही कलात्मक कामगिरी पाहून `हमारा लुईस बँक्स...' असेच प्रत्येक रसिकाला त्यांच्याबद्दल वाटत असेल हे नक्की.

नव्या रुपातील `टुरटूर' नाटक सादर करणार मुंबई विद्यापीठातील अॅकॅडमी ऑफ थिएटर आर्टसचे विद्यार्थी - दिव्य मराठी - २९ नोव्हेंबर २०१७ - समीर परांजपे

दै. दिव्य मराठीच्या दि. 29 नोव्हेंबर 2017च्या अंकात प्रसिद्ध झालेली व मी केलेली ही विशेष बातमी. तिची वेबपेज लिंक, मजकूर व जेपीजी फाइल सोबत दिली आहे.
http://m.epaperdivyamarathi.bhaskar.com/…/beed/251/291…/0/7/
---
नव्या रुपातील `टुरटूर' नाटक सादर करणार मुंबई विद्यापीठातील अॅकॅडमी ऑफ थिएटर आर्टसचे विद्यार्थी

- पुरुषोत्तम बेर्डेच करणार दिग्दर्शन, २२ व २३ डिसेंबर रोजी विद्यापीठात होणार प्रयोग
- २५ कलाकारांमध्ये एका फ्रेंच युवतीचाही समावेश

- समीर परांजपे
मुंबई, दि. 29 नोव्हेंबर - लक्ष्मीकांत बेर्डे, सुधीर जोशी, विजय कदम आदी कसलेल्या कलाकारांनी गाजविलेले व पुरुषोत्तम बेर्डे यांनी लिहिलेले, दिग्दर्शित केलेले `टुरटूर' हे नाटक आता मुंबई विद्यापीठाच्या अॅकॅडमी ऑफ थिएटर आर्टस या विभागातर्फे नव्या कलाकारांच्या संचात लवकरच सादर केले जाणार आहे. या नव्या रुपातील टुरटूर नाटकाचे दिग्दर्शन पुरुषोत्तम बेर्डेच करीत असून नव्या प्रयोगांत चक्क एक एक फ्रेंच मुलगीही भूमिका करीत आहे.
यासंदर्भात लेखक व दिग्दर्शक पुरुषोत्तम बेर्डे यांनी सांगितले की, टुरटूर हे तरुणांचे नाटक आहे. १७ फेब्रुवारी १९८३ रोजी मुंबईच्या गिरगावमधील मुंबई मराठी साहित्य संघाच्या नाट्यगृहात या नाटकाचा पहिला प्रयोग झाला होता. या नाटकाचे लेखन, दिग्दर्शक, संगीत अशा अनेक आघाड्या मी एकट्याने सांभाळल्या होत्या. त्यानंतर पुढच्या बारा वर्षांत टुरटूर या नाटकाचे सुमारे ८०० प्रयोग तरी झाले असतील. हे नाटक खूप गाजले होते. या नाटकातील मूळ प्रयोगांत ११ कलाकार व २ गायक, वादक यांचा समावेश होता. आता मुंबई विद्यापीठाच्या अॅकॅडमी ऑफ थिएटर आर्टस विभागातील मास्टर ऑफ थिएटर आर्ट््स या अभ्यासक्रमाच्या दुसऱ्या वर्षात शिकणारे २५ विद्यार्थी नव्या रुपातील टुरटूर या नाटकात काम करीत आहेत. त्या विद्यार्थ्यांपैकी मार्गारिटा मरिन्कोला ही फ्रेंच विद्यार्थीनीही या नाटकात एक भूमिका करणार आहे. आजच्या काळातील तरुणांना ज्या गोष्टी प्रिय आहेत, त्यांचा उल्लेख नव्या रुपातील टुरटूरच्या प्रयोगांत असणार आहे. विद्यापीठातील या विद्यार्थी कलाकारांनाच घेऊन टुरटूर या नाटकाचे प्रयोग व्यावसायिक रंगभूमीवर करायचे की नाही हे अजून काही ठरविलेले नाही असेही पुरुषोत्तम बेर्डे पुढे म्हणाले.
मुंबई विद्यापीठाच्या अॅकॅडमी ऑफ थिएटर आर्टस या विभागाचे प्रभारी संचालक डॉ. मंगेश बनसोड यांनी सांगितले की, मास्टर ऑफ थिएटर आर्ट््सच्या दुसऱ्या वर्षातील विद्यार्थी अभ्यासक्रमाचा भाग म्हणून टुरटूर हे नाटक करीत असले तरी त्याचे सादरीकरण आम्ही व्यावसायिक रंगभूमीवर जसा दर्जेदार प्रयोग करतात तसेच करणार आहोत. येत्या २२ व २३ डिसेंबर रोजी नव्या रुपातील टुरटूर या नाटकाचे प्रयोग मुंबई विद्यापीठातील ओपन थिएटरमध्ये करण्यात येणार आहेत.
सांस्कृतिक देवाणघेवाणीचा आगळा अविष्कार
मुंबई विद्यापीठाच्या अॅकॅडमी ऑफ थिएटर आर्ट््स या विभागात सांस्कृतिक देवाणघे‌वाण हा उपक्रम प्रथमच राबविण्यात येत असून त्या अनुषंगाने फ्रेडरिको गार्सिया लोर्का याने लिहिलेल्या ब्लडवेडिंग या नाटकाच्या कोकणी रुपांतरित नाटकाचा प्रयोग गोवा कला अकादमीतर्फे मुंबई विद्यापीठाच्या अॅकॅडमी ऑफ थिएटर आर्ट््समध्ये सादर केला जाईल. तर अॅकॅडमी ऑफ थिएटर आर्ट््सतर्फे टुरटुरचा प्रयोग पणजी येथील गोवा कला अकादमीमध्ये २ जानेवारी सादर करण्यात येईल.

वर्तमानातील घटनांशी नाळ जोडणारे जुन्या मराठी नियतकालिकांतील लेख वाचकांपर्यंत पोहोचविण्यासाठी सुरु केली `पुनश्च' वेबसाइट व अॅप - समीर परांजपे, दै. दिव्य मराठी २८ नोव्हेंबर २०१७

दै. दिव्य मराठीच्या 28 नोव्हेंबर 2017च्या अंकात प्रसिद्ध झालेली व मी केलेली ही विशेष बातमी. या बातमीची वेबपेजलिंक व मजकूर, जेपीजी फाइल सोबत दिली आहे.
http://m.epaperdivyamarathi.bhaskar.com/aur…/…/28112017/0/5/
---
वर्तमानातील घटनांशी नाळ जोडणारे जुन्या मराठी नियतकालिकांतील लेख
वाचकांपर्यंत पोहोचविण्यासाठी सुरु केली `पुनश्च' वेबसाइट व अॅप

मराठी साहित्यविश्वात होतोय प्रथमच असा अभिनव प्रयोग

- समीर परांजपे

मुंबई, दि. 28 नोव्हेंबर - मराठी साहित्यविश्वामध्ये अनेक नियतकालिके, वर्तमानपत्रे प्रसिद्ध होत आहेत. त्यामध्ये तत्कालीन विषयांवर जे प्रसंगोपात लेख प्रसिद्ध झालेले असतात ते कालांतराने नजरेआड होतात. जुन्या काळातील असे उत्तमोत्तम लेख जर विद्यमान परिस्थिती किंवा घटनांनाही लागू पडत असतील तर ते लेख शोधून मराठी वाचकांसमोर आणावेत या विचाराने ठाण्याच्या किरण भिडे यांनी `पुनश्च' या नावाने अॅप वwww.punashcha.com ही वेबसाइट नुकतीच सुरु केली आहे. अशा प्रकारची संकल्पना व या संकल्पनेवरील वेबसाईट व अॅपचा प्रयोग मराठी साहित्यविश्वात प्रथमच होत आहे.
यासंदर्भात `पुनश्च'चे संचालक किरण भिडे यांनी `दिव्य मराठी'ला सांगितले की, जुने पण कालसुसंगत साहित्य जे लेखक आणि संपादक यांनी खूप मेहनतीने तयार केलेले असते ते आज कुठेतरी धुळीत, रद्दीत, ग्रंथालयांच्या कपाटात पडून आहे ते वाचून त्यातले निवडक लेख युनिकोडमध्ये टाईप करून ऑनलाईन आणणे. असे उत्तमोत्तम साहित्य जास्तीतजास्त चोखंदळ वाचकांपर्यंत वेबसाईट आणि द्वारे पोहोचवणे. लेखकांना थेट वाचकांशी जोडून देणे आणि त्यांना नुसताच `मान' नाही तर 'धन'पण मिळेल हे पाहणे. वाचकांच्या प्रतिक्रिया सरळ लेखकांपर्यंत पोहोचतील आणि त्यांनी दिलेले उत्तर वाचकापर्यंत हे उद्देश पुनश्च ही वेबसाइट व अॅप सुरु करण्यामागे आहेत.
ते पुढे म्हणाले की, अनेकदा विद्यमान स्थितीमध्ये असे काही प्रसंग घडतात की त्या प्रसंगांशी नाळ जुळेल असे लेख पूर्वी कोणत्यातरी नियतकालिकात किंवा वर्तमानपत्रांत येऊन गेलेले असतात. उदाहरणार्थ पहिला सार्वजनिक गणेशोत्सव कोणी सुरु केला याबद्दल अलिकडेच मोठा वाद रंगला. त्या अनुषंगाने नियतकालिकांचे काही मागचे अंक चाळता प्रसाद या मासिकाचा १९६८ सालचा ऑगस्ट महिन्याचा अंक हाती आला. तो गणेशोत्सव विशेषांक होता. त्यात पहिला गणेशोत्सव असा लेख मिळाला. त्यात खूप वेगळी माहिती होती. तो लेख आम्ही `पुनश्च' या उपक्रमाच्या वेबसाइट व अॅपवर झळकवला. तो लेख जुना असूनही आजच्या परिस्थितीलाही लागू पडणारा असल्याने वाचकांनी त्याचे स्वागतच केले. बालगंधर्वांच्या बाबतचा एक लेख असाच आम्हाला विचित्र विश्व या नियतकालिकाच्या १९८५ सालच्या अंकात मिळाला. बालगंधर्वांची अखेर असे त्या लेखाचे शीर्षक होते व तो लिहिला होता वसंत वैद्य यांनी. बालगंधर्वांच्या ५० व्या स्मृतिदिनानिमित्त तो लेख `पुनश्च'वर दिल्यानंतर त्या जुन्या लेखाचेही वाचकांनी भरभरुन स्वागत केले.
किरण भिडे पुढे म्हणाले की, विविध नियतकालिके, वर्तमानपत्रे यांच्यातील जुन्या लेखांना अतिशय महत्वाचे संदर्भमूल्य असते. ताज्या घटनांशी नाळ जोडणारे हे जुने लेख त्याच वेळी वाचकांसमोर आणले तर त्याची खुमारीही वेगळी असते. जुन्या लेखांचा शोध घेतल्यानंतर त्या लेखाचे लेखक ह्यात असतील तर आम्ही त्यांचा हा लेख वेबसाइट व अॅपवर झळकविण्यासाठी लेखी परवानगी घेतो व त्यांना योग्य ते मानधनही लगेच पाठवून देतो. जर एखाद्या लेखाचा लेखक ह्यात नसेल तर त्याच्या वारसांकडून परवानगी मिळविण्याचा प्रयत्न करतो. तेही शक्य न झाल्यास तशी नोंद त्या लेखाखाली केली जाते. जर त्यातून वारसदारांचा शोध लागला तर त्यांना या लेखापोटी योग्य मानधन पोहचविले जाते. `पुनश्च'ची वेबसाइट व अॅप याचे सदस्य होणाऱ्या प्रत्येकाकडून वार्षिक शंभर रुपये एवढेच शुल्क आकारण्यात येते.

बॉक्स

लेखांच्या विषयानुरुप दिल्या जातात व्हिडिओ लिंक्स व शब्दार्थही
नव्या पिढीतील बहुसंख्य मुले मराठी माध्यमापेक्षा इंग्रजी माध्यमातून शालेय व पुढील शिक्षण घेत असतात. या युवा वर्गाला वर्तमानातील घडामोडींशी नाळ जोडणारे जुने लेख वाचायला प्रोत्साहित करावे यासाठी पुनश्च वेबसाइट व अॅपने काही नावीन्यपूर्ण गोष्टी केल्या आहेत. जुन्या नियतकालिकातील एखादा लेख जर पुनश्चवर प्रकाशित करण्यात आला तर त्यातील काही मराठी शब्दांचे अर्थ उलगडणारी लिंक या शब्दाच्या लगतच दिली जाते. त्याचबरोबर जो विषय असेल त्याच्याशी संबंधित व्हिडिओ किंवा वेबसाइटची लिंक लेखाच्या जोडीने समाविष्ट केली जाते. जेणेकरुन वाचकाला त्या विषयाचे सर्वंकष आकलन व्हावे. डिजिटल माध्यमामुळे हे सारे करता येणे शक्य असल्याने वाचकही उत्तम संदर्भमूल्य असलेले हे जुने लेख आवडीने वाचतील असे `पुनश्च'च्या किरण भिडे यांनी सांगितले.
दरवर्षी वाचायला मिळतील १०४ लेख
पुनश्च या वेबपोर्टल व अॅपवर वाचकांना वर्षभरात १०४ लेख वाचता येतील. या वेबपोर्टल व अॅपच्या माध्यमातून सभासद वाचकांना दर बुधवारी आणि शनिवारी असे आठवड्यातून दोन लेख वाचावयास मिळतील. पुनश्चने चार आठवड्याचे म्हणजे आठ लेखांचे एक वेळापत्रक बनवलं आहे. वर्षात ५२ आठवडे असतात म्हणजे तेरा वेळा हे वेळापत्रक रिपिट होईल. पुुनश्चने मराठी ललित लेखनाचे ढोबळमानाने ८ प्रकार केले आहेत. (१) अनुभवकथन (२) चिंतन (३) व्यक्ती/संस्था परिचय (४) कविता/पुस्तक/चित्रपट/कला रसास्वाद (५) अर्थकारण/ राजकारण/ समाजकारण ( धर्म/अध्यात्म, जाती, अंधश्रद्धा, महिला इ. ) (६) कथा, स्वमदत लेख, स्थललेख, मृत्युलेख, उद्योग (७) आरोग्य/ शिक्षण/ पर्यावरण/ पालकत्व/ खेळ/ मराठी भाषा (८) खुला ( प्रासंगिक, मन/ मेंदू/ विज्ञान/ तंत्रज्ञान इ. मधील संशोधन वगैरे ).

स्वरांचे शिवधनुष्य! - वैशाली भैसणे-माडे - मुलाखतकार - समीर परांजपे - दै. दिव्य मराठी दि. २६ नोव्हेंबर २०१७च्या रसिक पुरवणी

दै. दिव्य मराठीच्या दि. २६ नोव्हेंबर २०१७च्या रसिक पुरवणीत प्रख्यात गायिका वैशाली भैसणे-माडे यांची मी घेतलेली ही मुलाखत.
---
स्वरांचे शिवधनुष्य!
----------
- वैशाली भैसणे-माडे
---
(शब्दांकन : समीर परांजपे)
--
लतादिदी मंगेशकर यांचे गाणे, त्यांचे करिअर, त्यांचे आयुष्य या साऱ्या गोष्टी त्यांच्यानंतरच्या पिढ्यांतील प्रत्येक गायिका अभ्यासत आल्या आहेत. खरंतर लता मंगेशकरांना आदर्श मानूनच अशा शेकडो गायिकांचे करिअर घडले आहे. हे करताना त्यांचे गाणे, त्यांचे आयुष्य यांचा अभ्यास ज्या ज्या गायिकांनी केला, त्यामध्ये मीही एक आहे. दीदींनी जो खडतर प्रवास केला, अफाट मेहनतीने जे यश मि‌‌ळविले, त्याला खरंच तोड नाही. त्यांनी आपल्या प्रतिभेने आणि दैवी सुरांनी, पार्श्वगायनातील हे सर्वोच्च स्थान प्राप्त केले , ही गोष्ट मला खूप महत्वाची वाटते आहे.
माझ्या लहानपणी रेडिओवर कार्यक्रम चालायचे, त्यातून लतादीदींचे गाणे प्रथम ऐकायला मिळाले. लताबाई, आशाबाई, महम्मद रफी, किशोरकुमार, मन्ना डे आणि अशा अनेक गायक-गायिकांंची गाणी त्यावेळी माझ्या कानावर पडायची. पण, स्त्री गायिका म्हणून गाणे सादर करणाऱ्या त्या सर्वोत्कृष्ट गायिका असल्यामुळे मला लतादीदींबद्दलच अधिक आकर्षण वाटायचे. त्यांची गाणी ऐकताना खूप सहज वाटायची, पण गाताना ती अवघड व क्लिष्टही असायची. दीदींच्या गाण्यांची चाल इतकी सोपी वाटते, पण ते गाताना ती चाल आपण त्याच प्रमाणात का गाऊ शकत नाही, असे मला कायम वाटायचे. पण नंतर मला उमगले, लता मंगेशकर हे एक अभ्यासक्षेत्र आहे. हे अभ्यासक्षेत्र एखाद्या पीएच. डी.चा स्वतंत्र विषय होऊ शकते इतके व्यापक आणि खोल आहे. माझ्यापुरते बोलायचे, तर मी जेव्हा अभ्यास या दृष्टीने त्यांचे गाणे ऐकत गेले, तेव्हा त्यातून बऱ्याच गोष्टी शिकले. माइकवर गाणे, लाइव्ह गाणे, स्टेजवर गाणे, रेकॉर्डिंगच्या स्टु़डिओतले सर्व टेक्निक सांभाळून गाणे, या विविध प्रकारांमधील लतादीदी किती वेगळ्या आहेत, या गोष्टी अभ्यासातून मला थोड्याफार कळायला लागल्या. ही माझी प्रक्रिया अजूनही सुरु आहे.
लतादीदींनी गायलेल्या मराठी गाण्यांपैकी माझे अत्यंत आवडते मराठी गाणे म्हणजे ‘मालवून टाक दीप चेतवून अंग अंग' आणि लतादीदींच्या हिंदी गाण्यांपैकी माझे सर्वात आवडते गाणे म्हणजे ‘लग जा गले'. आता हे कबूल करायला हरकत नाही. लतादीदींची जी अतिशय कठीण गाणी आहेत, ती गायला अजूनही मी घाबरते. ‘लग जा गले' हे गाणे जो कोणी ऐकतो, तो सहज मंत्रमुग्ध होतो. मी हे गाणे यापूर्वी किमान एक हजार वेळा तरी विविध प्रसंगी गायले असेन. पण इतक्या वेळा गावूनही मला त्या गाण्याची भीती वाटते. अगदी प्रामाणिकपणे सांगायचे तर लता मंगेशकरांची गाणी गाणे, हे शिवधनुष्य पेलण्यासारखे अवघड आहे. आणखी एक उपमा देते की, लतादीदींची गाणी म्हणजे, हिऱ्याची मोठी खाण आहे. त्यातून तुम्हाला पाहिजे, तो हिरा निवडा, असे जर कोणाला सांगितले, तर तशी निवड करणे खरंच अशक्य आहे.
लतादीदींच्या गाण्यातील हरकती, आलाप, ताल, सूर अशा साऱ्याच गोष्टी अफाट ताकदीच्या आहेत. त्यांच्यासारखे गाणे हे सहजशक्य नाही. त्या ज्या पद्धतीने गाणे गातात, ते गणित मला असे वाटते, आजतागायत कोणालाही जमलेले नाही. कॉपी सगळे करतात, पण लतादीदींसारखे गाता येणे, खरंच खूप अवघड आहे. ‘ज्ञानेश्वर माऊली’ हा दीदींचा एक अल्बम आहे किंवा ‘अभंग तुक्याचे’ असा एक अल्बम आहेत. हे दोन अल्बम जरी ऐकले तरी लक्षात येते, की लताबाईंना स्वरसम्राज्ञी का म्हणतात ते! दीदी गाताना संगीत वादकांबरोबर गाण्याचे, त्यांचे जे गणित असते, ते काही जगावेगळे आहे. तो मेळ फक्त आणि फक्त लता मंगेशकरच साधू शकल्या आहेत. मी माझे गुरुजी सुरेश वाडकरांकडे जेव्हापासून गाणे शिकायला जाऊ लागले, तेव्हापासून ते मला लतादीदींच्या गाण्यांची अनेक वैशिष्ट्ये सांगत आले आहेत. ते म्हणतात, संगीतवादक व गायक यांचा जो अजोड मेळ लतादीदी गाणे गात असताना दिसतो हे आणि हे फक्त एकच देवी करु शकते, त्या म्हणजे लतादीदी!
लतादीदींना अनेक जण माँ असेही म्हणतात. अशा प्रसंगी मला वाटते, लता मंगेशकरांकडून आजच्या गायिकांनी काय घ्यावे तर तो, त्यांचा विनम्रपणा आणि त्यांचे गाणे जगणे. एखादे गाणे म्हणणे आणि गाणे बोलणे, हे दोन्ही वेगळे आहे. दीदी गाणे गाण्यापेक्षा, गाणे बोलतात, म्हणजे, त्या गाण्यातील शब्दांच्या भावना इतक्या जिवंत करतात की, गाण्यात वर्णन केलेला अनुभव ते ऐकणाऱ्याच्या प्रत्यक्ष डोळ्यासमोर उभा राहातो. लतादीदी गाणे बोलतात, ते याअर्थी. त्यांचे गाणे बोलण्याची ही शैली खूप छान आहे.
एखादे दुसऱ्या भाषेतले गाणे, जेव्हा आपल्याला गायला संधी मिळते, तेव्हा ते असे गावे की त्या भाषेतल्या ऐकणाऱ्या लोकांना ते गाणे त्यांचे वाटावे. लतादीदींनी मराठी, हिंदी गाणी गायलीच , पण त्याचबरोबर इतर अनेक भाषांत त्यांनी गाणी गायली आहेत. दीदींचे उर्दूूचे उच्चार अतिशय चपखल आहेत. इतर भाषांत गाताना त्या भाषेत, त्या शब्दांचा जसा उच्चार होतो, तशाच पद्धतीने तो उच्चार करण्यासाठी दीदींनी अफाट अभ्यास केला आहे. सगळ्याच गायिका गातात, पण उच्चारांमध्ये जर का थोडीशी जरी कमतरता असली, तर कसे वाटते माहिती आहे? एखादी नवरी खूप छान नटून बसली आहे. तिचा साजशंृगार झाल्यावर सर्वात शेवटी तिच्या कपाळावर बिंदी लावली गेली, की तिचा तो मेकअप किंवा साज पूर्ण होतो. तसेच गाण्यातील उच्चारांचेही आहे. उच्चार व त्या शब्दांतील भावना जर त्या भाषेच्या वळणानुसारच तशाच्या तशा गायिकेच्या गळ्यातून उतरल्या, तर त्या गाण्याला पूर्णत्व येते. दीदी कोणत्याही भाषेतले गाणे गायल्या, तरी त्या भाषेचे जे वळण आहे, त्यानुसार होणाऱ्या उच्चारणाला सर्वोच्च महत्व देतात. लता मंगेशकर यांच्या गाण्यांचा अभ्यास करताना मी ही गोष्ट खूप अनुसरली. 
अशा या श्रेष्ठ गायिकेला भेटण्याची संधी दोन वेळा आली होती, पण काही कारणाने ती हुकली. तरी मी त्यांची निस्सिम अनुयायी राहणारच आहे. त्यांचे आयुष्य माझ्यासाठी आदर्श आहे. ते आदर्शच राहणार आहे. खरंतर मी त्यांचा जेव्हापासून माग घ्यायला लागले तेव्हापासून, जसे त्यांचे गाणे फॉलो केले, तसे त्यांचे आयुष्यसुद्धा फॉलो केले. लता मंगेशकर यांचा आदर्श ठेवून आपण त्यांच्या पावलावर पाऊल ठेवून चालू शकतो का? त्याचे उत्तर माझ्या मनाने ‘हो’ असे दिले. आता, लतादीदींना मानाचा मुजरा करणारा, त्यांच्याच गाण्यांचा एक कार्यक्रम मी करावा, असे मनात आहे. अजून तो योग काही कारणाने आलेला नाही. पण भविष्यात मी असा कार्यक्रम नक्कीच करणार आहे, कारण माझ्या आदर्शाचे मला अशारितीने ऋण फेडायचे आहे...